Nawigacja 360°:


Zarys Miasta Jaworzna (w ździebełku)

Historia II Położenie II Przyroda II Edukacja II Sport II Ciekawostki II Dzielnice II Statystyki

Śródmieście - Centrum

Rys historyczny:

Plany katastralne pochodzące jeszcze z przed wielkiego uprzemysłowienia terenów jaworznickich, a więc sprzed roku 1900 można odczytać, że stare Jaworzno ma niwowy układ pól. Wynikałoby stąd, że jest ono jednym z najstarszych osiedli na tym terenie. Niwowy układ pól wiąże się bardzo często z typem przestrzennym wsi, zwanym wielodrożnicą. W dzisiejszym planie starego Jaworzna trudno dopatrzyć się charakteru typowej wsi wielodrożnej, gdyż osiedle to podlegało regulacji miejskiej w drugiej połowie XIX w. W planie starego Jaworzna jedynymi pozostałościami z okresu przed regulacją są: trójkątny rynek, do którego zbiegają się ulice, nieco chaotyczne rozmieszczenie budynków przy kościele parafialnym, fragment drogi zamykającej osiedle od północy, będący częścią drogi obwodowej dawnej wielodrożnicy oraz wąskie uliczki odcinające wierzchołki zwartej zabudowy przy zbiegu ulic.
Plany katastralne wskazują także na 2-3 fazy rozbudowy centrum Jaworzna.
Przypuszczalnie średniowieczne centrum stanowiło plac o kształcie nieregularnego rombu z wyeksponowanym kościołem parafialnym. Trzy boki owego rombowatego rynku były zabudowane. Za kolejną fazę średniowiecznej zabudowy należy uznać skupiska domów prowadzących do centralnego placu. Z trzech narożników placów wychodziły po dwie ulice. Na planie katastralnym widoczna jest także droga biegnąca wzdłuż czwartego niezabudowanego boku placu, prawdopodobnie jest to pozostałość po dawnej obwodnicy.
Istnienie rozwiniętego osadnictwa na terenie dawnej parafii Jaworzno jest udokumentowane źródłowo już od pierwszej połowy XIII wieku.
Parafia św. Wojciecha w Jaworznie powstała w połowie XIII wieku i wszystko wskazuje na to, że tworzyli ją benedyktyni z Tyńca, co tłumaczy tytuł parafii - św. Wojciech. Pierwsza świątynia zbudowana na tym miejscu była drewniana.
Pierwszą wzmiankę o istnieniu parafii jaworznickiej mamy z lat 1335-37. Ówczesny pleban płacił 8 skojców świętopietrza. Pierwszy znany proboszcz Jaworzna, Jan, był w 1376 r. zarządcą dóbr sławkowskich, co świadczy o bliskich związkach Jaworzna z biskupim Sławkowem.
W czasach Długosza do parafii jaworznickiej należały wsie: Ciężkowice, Szczakowa i Porąbka. Księga uposażeń biskupstwa krakowskiego z 1529 r. wymienia w parafii jaworznickiej następujące osady: Jaworzno, Ciężkowice, Długoszyn, Szczakową, Jeleń i Byczynę. Wiemy, że dziesięcina z sołectwa jaworznickiego obejmującego w czasach Długosza 2 łany roli, karczmę i zagrodników z rolami, oszacowana na 2 grzywny, była składana kościołowi parafialnemu św. Wojciecha.
Przywilej biskupa Oleśnickiego z 1450 r. daje nam obraz gospodarczy Jaworzna i zajęcia mieszkańców. Był tu tzw. Stary Młyn, który został opuszczony i zdewastowany, dlatego sołtys otrzymał nowy młyn wraz z dwoma stawami rybnymi. W Jaworznie funkcjonowały dwie karczmy, jedna z nich plebańska - istniała już od niepamiętnych czasów. Drugą otrzymał sołtys. Mieszkańcy zajmowali się przede wszystkim rolnictwem, ale także w pewnym stopniu browarnictwem, rybołówstwem, bartnictwem i łowiectwem.
Wiemy także, że w 1486 r. proboszczem był niejaki Paweł.
Przy kościele św. Wojciecha w Jaworznie powstała szkoła parafialna, o której po raz pierwszy słyszymy w 1598 r. Natomiast źródła z 1445 r. odnotowują niejakiego Jana z Jaworzna, studenta Akademii Krakowskiej, niewątpliwie absolwenta istniejącej przynajmniej od XIV stulecia szkoły w Jaworznie.
Wzmianka z 1504 r. mówi nam o pierwszym znanym plebanie Jaworzna w okresie nowożytnym, Mikołaju. Oddał on Janowi z Wielunia wszystkie dziesięciny i dochody płynące z parafii w zamian za czynsz 30 florenów na Boże Narodzenie i 15 na św. Małgorzatę.
W 1516 proboszczem w Jaworznie był Jan Bieżanowski, o którym wiemy, że trudnił się handlem ołowiem.
W 1519 Proboszcz z Jaworzna niejaki Maciej, kupuje w Chrzanowie dom z browarem i ogrodem od Alberta "sukiennika".
W latach 1532-1558 zbudowano nowy kościół, murowany. Prawdopodobnie w dniu poświęcenia świątynia otrzymała drugie wezwanie św. Katarzyny, która należała do najczęściej wybieranych w tym okresie patronek.
Rozwój górnictwa w ówczesnym Jaworznie powodował zapewne pojawienie się wielu rzemieślników oferujących swe usługi kopalniom. Pierwszą kopalnię węgla kamiennego w Jaworznie założył w 1792 roku hrabia Moszyński , a pod koniec XVIII w. czynne były już dwie kopalnie.
W XVI wieku w Jaworznie były dwa młyny - wójtowski o jednym kole ze stępką, stojący nad Wąwolnicą oraz zbudowany około 1544 roku tzw. Młyn Dobry., w którym było jedno koło zakupne.
Istniały wtedy także dwie karczmy, plebańska i wójtowska, w których sprzedawano piwo z browaru biskupiego w Sławkowie. O gospodzie wójtowskiej wiadomo, że nie posiadała zajazdu, szynkowano w niej piwo i wódkę. Wiemy także, że dzierżawcą karczmy plebańskiej był w 1602 roku niejaki Wierzba, który płacił proboszczowi 2 grzywny rocznego czynszu.
Podobnie jak w średniowieczu podstawą utrzymania mieszkańców było rolnictwo. A od połowy XVI także hodowla bydła, poświadczona w źródłach już w roku 1550. Folwark plebański w 1728 r. posiadał owczarnię liczącą 8 szt. owiec, 1 barana, 5 jagniąt, 2 woły, 3 cielaki, 4 krowy, 1 konia, 2 półroczne wieprze, 2 stare kozy i koźlę. Mieszkańcy Jaworzna trudnili się także hodowlą ryb
W latach 1815-1846 a więc w czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej Jaworzno wraz z Jeleniem, Byczyną, Długoszynem, Dąbrową i Szczakowa tworzy gminę wiejską z siedzibą wójta w Jaworznie. Łączna liczba mieszkańców 3 718. Numer urzędowy gminy to XIX, w czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej było 17 gmin wiejskich i 9 miejskich.
W pierwszej połowie XIX w. nastąpiła generalna przebudowa kościoła pod wezwaniem św. Wojciecha i ś. Katarzyny tak, że można mówić o powstaniu nowego kościoła. Na pamiątkę rozbudowy umieszczono w elewacji wieży herb Wolnego Miasta Krakowa z datą "1833".
W latach 30 ubiegłego wieku, z uwagi na wzrastającą ilość wiernych rozpoczęto budowę obecnego kościoła, która z przerwą okresu wojennego trwała do końca lat 70.
Poświęcenia nowej, dwupoziomowej świątyni dokonał 24 grudnia 1979 r. kard. Franciszek Macharski - metropolita krakowski.
W 1997 r., w Milenium męczeńskiej śmierci św. Wojciecha, sosnowiecki ordynariusz bp Adam Śmigielski SDB, ustanowił Kapitułę Kolegiacką św. Wojciecha, a kościołowi nadał tytuł kolegiaty.
Zapoznając się z historią jaworznickiej parafii, warto zatrzymać się przy najstarszym zabytku z ok. 1370 r., figurze Matki Bożej z kapliczki przy drodze prowadzącej do Szczakowej.
Nie można również pominąć obrazu przedstawiającego Matkę Bożą Passawską z 1666 r. Obraz ten otrzymał Biskup Krakowski jako dziękczynienie za udział mieszkańców Jaworzna w bitwie pod Wiedniem.
Do zabytków zaliczyć trzeba również obraz św. Wojciecha pochodzący z XVIII w. Ks. prał. Julian Bajer, z troską i zapobiegliwością chroni przed zapomnieniem wielkie dzieła swoich poprzedników. Kilka lat temu odtworzył z istniejących zapisków i akt życiorysy proboszczów, którzy spełniali swoją posługę duszpasterską w jaworznickim kościele, wśród nich jest np. ks. Piotr Grocholicki - autor pierwszego po Soborze Trydenckim Katechizmu, opracowanego dla diecezji krakowskiej. Sięgając do początków odnalazł i udokumentował ich dokonania. Obrazy przedstawiające ich sylwetki tworzące swoisty poczet znajdują się na plebanii.
2 maja 1977, podczas pogrzebu ks. Andrzeja Bajera, proboszcza parafii Dobrego Pasterza w Krakowie, kard. Karol Wojtyła w wygłoszonym wówczas słowie powiedział: "Mam na myśli waszego proboszcza, jak i jego brata, śp. ks. Stanisława - dziekana jaworznickiego. Obaj dobrze się zasłużyli ludowi Bożemu w Kościele krakowskim. Obaj wycisnęli głębokie piętno na życiu naszej społeczności kapłańskiej. Obaj w szczególny sposób przynależą do Chrystusa Dobrego Pasterza".
Osiedle Tadeusza Kościuszki podobnie jak Osiedle Stałe zostało wybudowane w latach 1953-1957 jako tzw. kolonie robotnicze przez Dyrekcję Budowy Osiedli Robotniczych. DBOR wykonywało budowy wielkich bloków w całym kraju, tam gdzie rozwijały się ośrodki przemysłowe, w tym także i Jaworznie. Budownictwo to stanowiło rewolucję w stosunku do tego co już istniało w mieście. Pomimo pewnych niewątpliwych braków w zakresie wykończenia budynków i samym wyglądzie zewnętrznym - samo urządzenie mieszkań i masowość budownictwa świadczy o trosce o jak najlepsze warunki mieszkaniowe, jakie państwo chce zapewnić rozwijającej się klasie robotniczej.
Osiedle jest usytuowane w południowej części centrum miasta, wzdłuż ul. J. Matejki. Istotną cechą lokalizacji osiedla jest usytuowanie go przy głównej arterii komunikacyjnej Kraków-Katowice, co umożliwia mieszkańcom łatwą komunikację.
OTK zostało wybudowane przy kopalnianej hałdzie. Hałda ta znajduje się na zachód od osiedla, a jej wysokość równała się gabarytowo budynków stojących przy niej. Taka sytuacja powodowała - przy dominujących wiatrach zachodnich - zwiewanie cząstek hałdy i zapylanie powietrza. Koniecznością było utrwalenie tej hałdy roślinnością, aczkolwiek to nie rekompensowało braków widokowych, polegających na ograniczeniu pola widoczności z tego osiedla.
Hałda ta zachowała się oczywiście do dnia dzisiejszego, aczkolwiek duża część mieszkańców Jaworzna nie zdaje sobie sprawy jak i z czego ona powstała. Dla wielu to po prostu naturalna górka jakich pełno w Jaworznie, bo przecież Jaworzno leży na wyżynie...
Osiedle Skałka zwane także Os. Pstrowskiego. Nazwa osiedla wzięła się podobno od skał wapiennych wydobywanych dawniej na terenach pobliskich łąk. Niektórzy twierdzą, że nazwa ta pochodzi od baru "Pod Skałką", który powstał tu jeszcze w latach 60 XX w. Osiedle to kiedyś przeznaczone było dla górników pracujących w pobliskiej kopalni Jaworzno.

Charakterystyczne obiekty i miejsca:

  • Urząd Miejski, ul. Grunwaldzka 33;
  • Kolegiata św. Wojciecha i Katarzyny, plac św. Jana 17;
  • Katolicki Cmentarz Komunalny, ul. Chełmońskiego;
  • Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej, ul. Krakowska 22;
  • Komenda Miejska Policji, ul. Gabriela Narutowicza 1;
  • Straż Miejska, Plac Górników 5;
  • Miejski Zarząd Dróg i Mostów w Jaworznie, ul. Krakowska 9;
  • Sąd Rejonowy, ul. Grunwaldzka 28;
  • Powiatowy Inspektorat Nadzoru Budowlanego, ul. Zacisze 15;
  • Urząd Pocztowy Jaworzno 1, ul. Pocztowa 9A;
  • Polski Związek Niewidomych, ul. Stefana Dwornickiego 7;
  • Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób Z Upośledzeniem Umysłowym, ul. Chopina 9;
  • PTTK oddział Jaworzno, ul. Grunwaldzka 35;
  • Hala Widowiskowo-Sportowa MCKiS ul. Grunwaldzka 80;
  • Stadion Miejski i korty tenisowe (d. Victoria), ul. Krakowska 8;
  • Muzeum Miasta Jaworzna, ul. Pocztowa 5;
  • Zespół zabytkowych budynków Południowego Koncernu Węglowego S.A., ul. Grunwaldzka 37;
  • Fińskie domki czyli osiedle górnicze z połowy XX w., położone na Równej Górce;
  • Kolonia robotnicza, ul. Olszewskiego;
  • Ośrodek Wczesnej Interwencji Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym, ul. Chopina 19;
  • Pogotowie Ratunkowe, ul. Józefa Chełmońskiego 28;
  • Szpital Miejski, ul. Józefa Chełmońskiego 28;
  • Przychodnia Elvita GZLA na ul. Gwarków 1;
  • MCM Sp. z o.o. Zakład Lecznictwa Otwartego. Zespół Poradni Chirurgicznych, ul. Grunwaldzka 30;
  • Miejskie Centrum Medyczne Zacisze, ul. Zacisze Boczna 3;
  • Dom Pomocy Społecznej, ul. Obrońców Poczty Gdańskiej 63;
  • Miejskie Centrum Kultury i Sportu, Adama Mickiewicza 2;
  • Miejska Biblioteka Publiczna, ul. Pocztowa 5;
  • Biblioteka Publiczna Miejska. Filia Szpital, ul. Józefa Chełmońskiego 28;
  • Okręgowa Komisja Egzaminacyjna, ul. Mickiewicza 4;
  • Centrum Szkoleniowo-Konferencyjne "Not", ul. Grunwaldzka 37;
  • Przedszkole Miejskie nr 7, ul. Juliana Tuwima 10;
  • Przedszkole Miejskie nr 1, ul. Karola Szymanowskiego 10;
  • Gimnazjum nr 1, ul. Urzędnicza 11;
  • Szkoła Podstawowa nr 1, ul. Matejki 3;
  • Park Miejski pomiędzy ul. Zieloną, Grunwaldzką i Pocztową (o kształcie zbliżonym do trójkąta);
  • Pomnik przyrody - dąb szypułkowy w wieku ok. 180-200 lat rosnący w parku miejskim, ul. Pocztowa;
  • Pomnik przyrody - brzoza brodawkowata w wieku ok. 90-110 lat rosnący w parku miejskim, ul. Pocztowa;
  • Pomnik przyrody - lipa drobnolistna w wieku ok. 160-180 lat rosnący w parku miejskim, ul. Pocztowa;
  • Pomnik przyrody - klon jawor w wieku ok. 90 lat rosnący w parku miejskim, ul. Pocztowa;
  • Bank Spółdzielczy, ul. Ks. S. Stojałowskiego 10;
  • BNP Paribas Fortis Oddział w Jaworznie, ul. Grunwaldzka 41-47/6;
  • Bank Zachodni WBK 1 Oddział w Jaworznie, ul. Grunwaldzka 39;
  • ING Bank Śląski Oddział w Jaworznie, ul. Narutowicza 1a;
  • PKO Bank Polski, Oddział 1 w Jaworznie, ul. Grunwaldzka 55;
  • Budynek SKOK-u, dawny Dom Kultury KWK Jaworzno, u. Gwarków 2;
  • Pekao SA I Oddział w Jaworznie, ul. Mickiewicza 17;
  • Centrum Obsługi Klienta PZU SA w Jaworznie, ul. Narutowicza 6a;
  • Arkady, w których usytuowane są sklepy i zakłady usługowe, ul. Matejki;
  • Centrum Handlowe "Tadeusz", ul. Matejki 19;
  • Supermarket "Aldi", ul. Matejki 9;
  • Hipermarket "Kaufland", ul. Matejki 27;
  • Supermarket "Lidl", ul. Krakowska;
  • Sklep "Biedronka" , dawny budynek kina "Sasanka";
  • ZGE Sobieski - Szyb Piłsudski, ul. Krakowska ;
  • "Cargo", centrum edukacji zawodowej, ul. Krakowska 9;
  • Pawilony czyli ciąg sklepów wzdłuż ul. Matejki;
  • Hotel "Pańska Góra", ul. Krakowska 1;
  • Restauracja "Dworek", ul. Królowej Jadwigi 12;
  • Jadłodajnia w Jaworznie, ul. Zacisze 1;
  • "Da Grasso", pizzeria, ul. Farna 10;
  • "Gruby Benek", pizzeria, ul. Słowackiego 2;
  • "2-ka", pizzeria, ul. Krótka 2;
  • "El Buczo", pizzeria, ul. Mickiewicza 2d;
  • "Retro", pub, ul. Księdza Stanisława Stojałowskiego 4;
  • Lokal "Alibi", ul. Pocztowa 13;
  • "Sukces", ul. Grunwaldzka 5;
  • "Euro Gym", ośrodek ćwiczeń siłowych, ul. Sportowa 3;
  • "Raba II", Autoryzowany salon sprzedaży i serwis Hyundai, ul. Grunwaldzka 2;
  • Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej, zajezdnia, ul. Krakowska 9;
  • Stacje paliw: "Orlen", ul. Krakowska 12; "BP", ul. Krakowska 6C;
  • Stacja Kontroli Pojazdów i serwis samochodowy "Unitrade", ul. Rzemieślnicza 16 (d. Transgór);
  • "Ctv Jaworzno", ul. Św. Barbary 7;

Bibliografia ↓ :





strona główna I kontakt I ciekawe miejsca I historia wg drvali I panoramiks I mapa miasta I pomoc
rynek I stara fotografia I rybie oko
Copyright (c) by J-no.pl logo 2009 - 2013