Ciężkowice
Ciężkowice 
► Prastara i nowsza historia:
♦ Nazwa miejscowa w formie pierwotnej brzmiała Cieszkowice i wskazywała na to, że osadę założył niejaki Cieszek. Jest to nazwa patronimiczna, oznaczająca pierwotnie potomków lub poddanych człowieka, którego imię własne stało się rdzeniem nazwy. Zmiana wymowy nastąpiła poprzez upodobnienie do słowa „ciężki”. Jeszcze w XIX wieku używano równocześnie form: Cieszkowice, Cięszkowice oraz Ciężkowice. To popularna nazwa pochodzenia starosłowiańskiego, zachowana nie tylko w Polsce, ale i na innych terenach dawnej Słowiańszczyzny zachodniej.
♦ Ciężkowice należą do najstarszych wsi w okolicy. Po raz pierwszy wspomniano o nich w dokumentach z lat 1238, 1242 i 1243. Była to już wówczas ukształtowana osada, opisywana określeniem cum plumbo (z ołowiem). Oznacza to, że wydobywano tu galenę, co pozwala przypuszczać, iż lokacja wsi nastąpiła już pod koniec XII wieku. Książę opolski prawdopodobnie osadził tu swojego służebnika, kopacza srebra o imieniu Cieszek. W zamian za dziedziczne posiadanie ziemi Cieszek dostarczał księciu ołów i srebro uzyskiwane z tutejszych złóż. Informacje z początków XV wieku świadczą o późniejszej organizacji wsi na prawie magdeburskim.
♦ Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z lat 1238–1253 i dotyczą osadnictwa z nadania Klemensa Magnusa Gryfity; dobra te weszły w skład klucza sławkowskiego. Proces osadniczy miał złożony przebieg, gdyż wieś leżała jednocześnie na terenie królewszczyzny (starostwa będzińskiego) oraz dóbr biskupstwa krakowskiego.
♦ 24 czerwca 1479 roku król Kazimierz Jagiellończyk rozstrzygnął spór między biskupem Janem Rzeszowskim a starostą Szczepanem z Pogórzyc. W dokumencie jednoznacznie stwierdzono, że do biskupa krakowskiego należy jedna trzecia wsi Ciężkowice, a dwie trzecie podlegają starostwu będzińskiemu.
♦ Według rejestrów poborowych z lat 1490–1508, podatki z Ciężkowic odprowadzano z areału wynoszącego od dwóch i pół do trzech łanów. Na tej podstawie można szacować ówczesne zaludnienie na około 40–50 osób.
♦ Ze względu na dwóch właścicieli gruntowych, w obu częściach wsi utworzono stanowiska sołtysów. W 1407 roku funkcję tę pełnił Mikołaj, a w 1428 roku odnotowano zabójstwo sołtysa Jakuba. Dwa lata później sołtysostwo objął niejaki Mścich. W 1440 roku sołtysem był Stanisław, kmieć z Byczyny, a rok później wzmiankowano dwóch urzędników: Jana z Ciężkowic i Wojciecha z Garbar. Dokumenty nie precyzują jednak, do których części wsi należały te osoby, co uniemożliwia dokładne zestawienie listy pierwszych sołtysów dla konkretnych jurysdykcji.
Wieś królewska:
♦ W 1519 roku król Zygmunt Stary potwierdził przywilej wydany przez Stanisława Jarockiego, starostę będzińskiego, na sołectwo w Ciężkowicach dla niejakiego szlachcica Feliksa. W 1531 roku sołectwo posiadał Filip Cieszkowski, który przyjął nazwisko właśnie od nazwy wsi.
♦ Z późniejszych informacji wynika, że sołtysi folwark został wykupiony z rąk chłopskich i przeszedł pod bezpośredni zarząd starostów będzińskich. W ten sposób z królewskiej części miejscowości zniknęło gospodarstwo sołtysie, a powstał folwark pański (dworski), w którym rezydowali zarządcy, zwani również administratorami.
♦ W 1680 roku w folwarku przebywał Baltazar Kuligowski. Należał on do szlachty czynszowej, która – nie posiadając własnej ziemi – utrzymywała się z administrowania wielkimi majątkami ziemskimi lub dzierżawienia folwarków. Po Kuligowskim funkcje administratorów pełnili m.in. Szymon Rozborski, Andrzej Struś, Jan Krzesiński oraz Aleksander Januszowski. W 1786 roku starostwo będzińskie przejął Stanisław Mieroszewski, który osobiście zarządzał tutejszym majątkiem.
♦ Opis folwarku z lat 1675–1775: Główną część założenia stanowił nowy dwór, służący wyłącznie celom mieszkalnym. Budynek był drewniany, kryty gontem, z gankiem prowadzącym do sieni dzielącej dom na dwie części. Po jednej stronie znajdowała się duża izba z oknami, piecem i kominem, a za nią mniejsza alkowa. Po drugiej stronie sieni mieściła się kolejna duża izba oraz komora. Do celów gospodarczych służył budynek zwany folwarkiem – również drewniany i kryty gontem. W jego wnętrzu znajdowała się piekarnia (duża izba z kamiennym piecem z nalepą), gdzie przygotowywano posiłki dla czeladzi i karmę dla zwierząt. Drugą stronę zajmowała izba z komorą, służąca jako mieszkanie dla służby lub magazyn. Trzecim ważnym obiektem był browar o podobnym układzie: z sienią, izbą z piecem oraz palarnią, w której wytwarzano piwo i gorzałkę.
♦ Na początku XVII wieku w Ciężkowicach powstało wybraniectwo – specyficzne, uprzywilejowane gospodarstwo. W ramach starostwa będzińskiego powołano jednego wybrańca piechoty łanowej. Został nim Jan Wiernek, osadzony tu w 1616 roku na podstawie przywileju Zygmunta III Wazy. Starosta wytyczył dla niego pełny łan ziemi i zwolnił go z wszelkich powinności, które odtąd kolektywnie ponosiła za niego cała gromada wsi. Przywilej ten był dziedziczny.
♦ W 1765 roku, podczas lustracji, wybraniectwo opisano jako gospodarstwo podzielone między Mateusza, Jędrzeja i Jana Wiernków oraz Annę, wdowę po Błażeju.
♦ W 1772 roku posiadacze majątku uzyskali potwierdzenie swoich praw. Dokument głosił: „[...] Mateusza i Wojciecha Wiernków, tudzież Jana Kuca i Kaspra Szatańczuka, po Janie Wiernku pozostałych sukcesorów, przy tymże całym łanie wybranieckim we wsi Cieszkowicach zachowujemy [...]”.
Wieś biskupia:
♦ W XVI wieku doszło do podziału sołtysostwa na dwa gospodarstwa, które biskup krakowski Piotr Myszkowski oddał w ręce chłopskie. Zgodnie z dokumentem z 25 listopada 1578 roku, jedno nadano szewcowi Szymonowi Miczkowi, wraz z prawem do prowadzenia karczmy. Drugie, również zwane sołtysostwem, na mocy przywileju z 28 listopada 1578 roku otrzymał niejaki Szyguła (z prawem szynkowania). Śladem po dawnych obowiązkach sołtysich było zobowiązanie Szyguły do pilnowania granic klucza sławkowskiego.
♦ W XVIII wieku gospodarstwo po Szymonie Miczku uległo dalszemu podziałowi. Jako sołtysostwo obejmowało już tylko pół łanu i należało do Franciszka (Franka) i Sebastiana (Sobka) Pytlików.
♦ Drugie sołtysostwo należało do rodziny Szygułów i również liczyło pół łanu. Zmniejszenie areału wynikło z wydzielenia z majątku karczmy i oddania jej w inne ręce. Na podstawie przywileju z 1713 roku otrzymał ją Grzegorz Sfora (vel Swora) z prawem przekazania jej synowi, Franciszkowi. Wybudowano wówczas nową karczmę wjezdną, a karczmarz szynkował w niej wyłącznie trunki dostarczane z gorzelni w Sławkowie.
♦ Rejestr poborowy z 1595 roku potwierdza, że młyn znajdował się w królewskiej części wsi i posiadał po jednym kole zwykłym oraz stępnym.
♦ Według rejestru z 1629 roku młyn w Ciężkowicach dysponował już jednym kołem zakupnym oraz jednym stępnym. Oznacza to, że w okresie między poborami sytuacja prawna obiektu uległa zasadniczej zmianie – doszło do jego wykupu, co w tamtej epoce stanowiło dostępną dla chłopa formę własności podlegającej prawu.
♦ W 1606 roku młyn w Ciężkowicach „od dawności” posiadał niejaki Stanisław Pytlik. Za kwotę 120 złotych starosta będziński zagwarantował rodzinie Pytlików przywilej dziedziczenia obiektu. Małżeństwo Doroty Pytlik z Mateuszem Chechelskim (przybyłym zapewne z Chechła) zapoczątkowało wielopokoleniową tradycję młynarską tej rodziny. Jeden z ich potomków, Walenty Chechelski, przybrał przydomek Serafin, od którego wzięła się nazwa Młyny Serafińskie.
♦ Według inwentarza gospodarczego z 1668 roku chłopi w Ciężkowicach byli zobowiązani „do wożenia kruszców każdy swoim wozem” do hut w Sławkowie lub Olkuszu. Powinność ta przetrwała długo, gdyż jeszcze w XVIII wieku mieszkańcy uiszczali tzw. ołowne.
♦ W XVII wieku w Ciężkowicach znajdowały się 43 gospodarstwa – 27 w części królewskiej i 16 w biskupiej. Charakterystyczną cechą wsi było nagromadzenie jednostek uprzywilejowanych: aż cztery sołtysostwa i jedno wybraniectwo, a ponadto dwie karczmy i dwa młyny (co łącznie dawało dziewięć dużych gospodarstw rolnych). Pełnorolne gospodarstwa posiadało również 24 kmieci, choć w owym czasie miały one wymiar jedynie połowy łanu. Istniało tu także sześć mniejszych gospodarstw zagrodniczych (wyłącznie w części królewskiej). Biedota wiejska, czyli komornicy, zamieszkiwała pięć gospodarstw w części biskupiej. Łączna liczba mieszkańców Ciężkowic wynosiła wówczas około 250 osób.
♦ W drugiej połowie XVIII wieku nastąpił gwałtowny wzrost zaludnienia. Spisy z lat 1787–1791 wykazują, że populacja wsi wzrosła do 711 osób (357 mężczyzn i 354 kobiety). W miejscowości znajdowało się łącznie 129 budynków.
♦ Ludność była niemal w całości polskiego pochodzenia i wyznania katolickiego. Pierwsza wzmianka o osadnictwie żydowskim pochodzi z 1748 roku – w Ciężkowicach i Szczakowej mieszkało wtedy łącznie 15 osób wyznania mojżeszowego. Czterdzieści lat później, w 1789 roku, w Ciężkowicach odnotowano Isera Szymanowicza, dzierżawcę folwarcznej gorzelni, oraz komornika Lewka Łopatę, który osiadł tu z żoną i córką.
♦ Do najstarszych rodów chłopskich w części królewskiej należeli: Bałdysiowie, Błautowie, Bzowscy, Ciołczykowie, Chechelscy (vel Serafin), Gąsiorkowie, Glimosowie, Grabaniowie, Kępkowie, Kocikowie (vel Wiernek), Obrokowie oraz Szperowie. W części biskupiej dominowały rody: Lesiów, Jaroniów, Pieczarów, Lowerów, Szygułów, Pytlików i Bartoszko.
♦ W XVIII wieku, wraz z napływem ludzi z innych wsi parafii jaworznickiej, pojawiły się nowe nazwiska: Biecki, Deszcz, Straś (vel Pstraś), Kuc, Stachańczyk, Jurgasik i Piętak. Mieszkańcy Ciężkowic wykazali się dużą mobilnością, dając początek gałęziom rodów Lesiów, Ciołczyków czy Lowerów w Byczynie, Szczakowej i samym Jaworznie.
♦ W czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej (1815–1846) Ciężkowice wraz z okolicznymi miejscowościami (m.in. Luszowicami, Kościelcem i Bolęcinem) współtworzyły gminę wiejską z siedzibą w Kościelcu, liczącą 3608 mieszkańców.
♦ W pierwszej połowie XIX wieku poszukiwania węgla prowadził tu wiedeński bankier Max Loew-Beer. Jednak bagnisty teren utrudniał wydobycie, co doprowadziło do zaprzestania eksploatacji około 1890 roku.
♦ Na przełomie XVIII i XIX wieku mieszkańcy wznieśli kaplicę pw. św. Rozalii z Palermo, mającą chronić wieś przed zarazami. W 1903 roku budynek powiększono, choć wciąż mógł pomieścić jedynie 70 osób. Dopiero w 1972 roku Ciężkowice zostały oficjalnie przyłączone do Jaworzna.
♦ Lucyna Burek napisała książkę pod tytułem "Historia parafii Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Jaworznie Ciężkowicach" i została wydana w nakładzie 1 500 egzemplarzy.
► Charakterystyczne obiekty i miejsca:
♦ Kościół Matki Bożej Nieustającej Pomocy. XX-wieczna parafia w Ciężkowicach oficjalnie zaczęła funkcjonować 1 listopada 1921 r. W latach 1924-1927 trwały prace przygotowawcze pod budowę nowej świątyni. W sierpniu 1928 r. powstały fundamenty. Dopiero pięć lat później zaczęto wznosić mury według projektu krakowskiego architekta profesora Wojtyczki.
3 września 1933 r. Arcybiskup Adam Stefan Sapieha dokonał poświęcenia kamienia węgielnego pod ołtarzem. 23 grudnia 1934 r. ks. Prałat S. Skoczyński poświęcił ołtarz, a ksiądz A. Mroczek odprawił pierwszą mszę św. w nowym kościele, który za patronkę przybrał Matkę Bożą Nieustającej Pomocy. Dopiero w 1975 r. dobudowano wieżę. Miejscowe grono pedagogiczne ufundowało obraz przedstawiający wizerunek Patronki (1936 r.) namalowany przez malarza B. Rutkowskiego. Natomiast 21 marca tego roku odbyły się pierwsze misje święte, w czasie których zawierzono parafian pod opiekę Matki Bożej Nieustającej Pomocy.
W 1954 r. parafia otrzymała relikwie bł. Bronisławy i św. Andrzeja Boboli.
W czterdziestą rocznicę poświęcenia kościoła (1974 r.) Ciężkowice odwiedził JE kardynał Karol Wojtyła, który udzielił sakramentu bierzmowania oraz poświęcił figurę Chrystusa Króla.
♦ W 1962 powstaje pierwsza koncepcja budowy Elektrowni 'Jaworzno III" o mocy 4 x 300 MW z lokalizacją w Ciężkowicach. 7 IX 1966 zapada decyzja Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie nr 35/66 o lokalizacji szczegółowej Elektrowni "Jaworzno III". Niestety (albo na szczęście) wybrano inną lokalizację elektrowni. Została wybudowana na przeciwległym krańcu Jaworzna, w pobliżu Elektrowni Jaworzno II.
♦ Dworzec PKP Jaworzno Ciężkowice: Budynek stacyjny pochodzi z 1847 roku i jest jednym z najstarszych obiektów tego typu na linii dawnej Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej (odcinek odnogi granicznej). Choć skromny, stanowi ważny świadek historii transportu w regionie.
♦ Rzeźnia w Jaworznie-Ciężkowicach – jeden z dwóch rejestrowanych zabytków miasta Jaworzna, w województwie śląskim. Znajduje się przy ulicy księdza Mroczka. Jest to budynek wzniesiony pod koniec XVIII wieku w stylu neorenesansowym o uproszczonych formach. Na skutek przekształceń i modernizacji obiekt w dużej mierze ma zatarte cechy stylowe i przekształcone wnętrze. Do rejestru zabytków wpisana jest budowla razem z otoczeniem
♦ Zabytkowy cmentarz parafialny z około 1656 roku, położony przy ul. Ludowej.
♦ Kaplica murowana, słupowa z połowy XIX w. (ul. Grabańka). Posiada dach namiotowy i wnękę z figurą ludową; fundowana przez Maxa Loew-Beera.
♦ Kapliczka przydrożna, słupowa z połowy XIX w., zbudowana z kamienia łamanego (ul. Ciężkowicka). Nakryta dachem siodełkowym, zlokalizowana na terenie dawnego cmentarza powstańczego.
♦ Kapliczka murowana, słupowa z 1580 r. (ul. Luszowicka, okolice „Suchego Stawu”). Otynkowana, kryta dachem siodełkowym, zbudowana w dawnej osadzie Srebrników.
♦ Pomnik ku czci ofiar terroru (ul. ks. A. Mroczka, w pobliżu SP nr 18). Wzniesiony dla upamiętnienia 20 mieszkańców Ciężkowic zamordowanych 5 czerwca 1940 r. w odwecie za zabicie komendanta niemieckiej policji w Sosnowcu, Ottona Kremlinga.
♦ Rezerwat przyrody „Dolina Żabnika” w kompleksie leśnym „Kolawica”. Obejmuje potok Żabnik wraz z rozlewiskami, torfowiskami oraz borami sosnowymi i mieszanymi. Występuje tu kilkaset gatunków roślin (w tym rzadkie ponikło igłowate) oraz ok. 100 gatunków zwierząt, z których 44 podlegają ochronie.
♦ „Suchy Staw” oraz potoki: Łużnik, Kozi Bród, Jaworznik i Żabnik.
♦ Góra Przygoń (354,5 m n.p.m.) – najwyższe wzniesienie w Jaworznie. Nazwa pochodzi od czasownika „przygonić” (wypas zwierząt). W XIV w. miejsce eksploatacji galeny. Obecnie punkt widokowy z 30-metrową wieżą przeciwpożarową.
♦ Góra Chrzanowska (333 m n.p.m.) oraz Góra Wielkanoc (331 m n.p.m.).
♦ Remiza OSP (ul. ks. Mroczka 35) oraz Stadion LKS Ciężkowianka (klub działający od 1950 r.).
♦ Stadnina koni „Trójka” – Hippiczny Ośrodek Rehabilitacyjno-Rekreacyjny Fundacji Energetyka na Rzecz Polski Południowej (ul. Filomatów 37).
♦ Pomniki przyrody:
- Dąb szypułkowy (ul. Grabańka).
- 8 dębów szypułkowych przy ul. Luszowickiej (wiek ok. 170–190 lat).
- Dąb szypułkowy przy ul. Bobrowej Górce (wiek ok. 160–180 lat).
- Lipa drobnolistna przy ul. Jodłowej (wiek ok. 120 lat).
♦ Miejsca i osiedla (tzw. dzielnice Ciężkowic): Grabańka, Bobrowa Górka, Rzym, Skotnica, Pogąście, Wodka, Górka, Ręka, Pod Łużnikiem, Pod Leszczyną, Kolawica, Sosina (obszar leśny), Zazdrosna, Głaziec, Klucz, Krzemionka, Krupka, Chyby.
♦ Remizy leśne i uroczyska: Lisia Górka (stanowiska przylaszczki i storczyków), Brzeziny, Pasternik, Ruściska, Polamrowce, Pasieki, Zagórze, Obcinki, Doliska, Pokrocie, Jankowe Górki, Pogorzela, Przyłogi, Zabłocie, Gródek.
♦ Czarne Bagno – obszar nad Żabnikiem, gdzie już w XVI w. wydobywano i wytapiano rudę darniową. Na początku XX w. Max Loew-Beer bezskutecznie próbował tu wydobywać węgiel (kopalnię zamknięto w 1905 r. z powodu zalewania sztolni przez muł).
♦ Bagienko – nazwa terenów podmokłych, gdzie w XVI w. poszukiwano rudy.
♦ Bania – wzgórze o kulistym kształcie, rozkopane w XVI w. przez „węgrzynów” (sezonowych kopaczy srebra).
♦ Bobrowa Górka – nazwa pochodzi od „bobrowania” (rycia w ziemi za galeną). W XVI w. działały tu małe piece hutnicze (dymarki).
♦ Bór Biskupi – tereny we wschodniej części Ciężkowic (z piaskownią i pompownią dla Elektrowni Siersza). Nazwa od XIII-wiecznej przynależności mieszkańców do biskupstwa krakowskiego.
♦ Młyny Serafińskie – młyn rodziny Chechelskich, którzy odziedziczyli go po Pytlikach i prowadzili do połowy XX wieku. Przydomek „Serafin” jednego z właścicieli dał nazwę całej osadzie młyńskiej.
♦ Pasieki i Pasternak – nazwy dawnych pastwisk dla bydła i owiec (od „pasania”), niemające związku z pszczelarstwem czy warzywem.
bibliografia
♦ Ciężkowice należą do najstarszych wsi w okolicy. Po raz pierwszy wspomniano o nich w dokumentach z lat 1238, 1242 i 1243. Była to już wówczas ukształtowana osada, opisywana określeniem cum plumbo (z ołowiem). Oznacza to, że wydobywano tu galenę, co pozwala przypuszczać, iż lokacja wsi nastąpiła już pod koniec XII wieku. Książę opolski prawdopodobnie osadził tu swojego służebnika, kopacza srebra o imieniu Cieszek. W zamian za dziedziczne posiadanie ziemi Cieszek dostarczał księciu ołów i srebro uzyskiwane z tutejszych złóż. Informacje z początków XV wieku świadczą o późniejszej organizacji wsi na prawie magdeburskim.
♦ Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z lat 1238–1253 i dotyczą osadnictwa z nadania Klemensa Magnusa Gryfity; dobra te weszły w skład klucza sławkowskiego. Proces osadniczy miał złożony przebieg, gdyż wieś leżała jednocześnie na terenie królewszczyzny (starostwa będzińskiego) oraz dóbr biskupstwa krakowskiego.
♦ 24 czerwca 1479 roku król Kazimierz Jagiellończyk rozstrzygnął spór między biskupem Janem Rzeszowskim a starostą Szczepanem z Pogórzyc. W dokumencie jednoznacznie stwierdzono, że do biskupa krakowskiego należy jedna trzecia wsi Ciężkowice, a dwie trzecie podlegają starostwu będzińskiemu.
♦ Według rejestrów poborowych z lat 1490–1508, podatki z Ciężkowic odprowadzano z areału wynoszącego od dwóch i pół do trzech łanów. Na tej podstawie można szacować ówczesne zaludnienie na około 40–50 osób.
♦ Ze względu na dwóch właścicieli gruntowych, w obu częściach wsi utworzono stanowiska sołtysów. W 1407 roku funkcję tę pełnił Mikołaj, a w 1428 roku odnotowano zabójstwo sołtysa Jakuba. Dwa lata później sołtysostwo objął niejaki Mścich. W 1440 roku sołtysem był Stanisław, kmieć z Byczyny, a rok później wzmiankowano dwóch urzędników: Jana z Ciężkowic i Wojciecha z Garbar. Dokumenty nie precyzują jednak, do których części wsi należały te osoby, co uniemożliwia dokładne zestawienie listy pierwszych sołtysów dla konkretnych jurysdykcji.
Wieś królewska:
♦ W 1519 roku król Zygmunt Stary potwierdził przywilej wydany przez Stanisława Jarockiego, starostę będzińskiego, na sołectwo w Ciężkowicach dla niejakiego szlachcica Feliksa. W 1531 roku sołectwo posiadał Filip Cieszkowski, który przyjął nazwisko właśnie od nazwy wsi.
♦ Z późniejszych informacji wynika, że sołtysi folwark został wykupiony z rąk chłopskich i przeszedł pod bezpośredni zarząd starostów będzińskich. W ten sposób z królewskiej części miejscowości zniknęło gospodarstwo sołtysie, a powstał folwark pański (dworski), w którym rezydowali zarządcy, zwani również administratorami.
♦ W 1680 roku w folwarku przebywał Baltazar Kuligowski. Należał on do szlachty czynszowej, która – nie posiadając własnej ziemi – utrzymywała się z administrowania wielkimi majątkami ziemskimi lub dzierżawienia folwarków. Po Kuligowskim funkcje administratorów pełnili m.in. Szymon Rozborski, Andrzej Struś, Jan Krzesiński oraz Aleksander Januszowski. W 1786 roku starostwo będzińskie przejął Stanisław Mieroszewski, który osobiście zarządzał tutejszym majątkiem.
♦ Opis folwarku z lat 1675–1775: Główną część założenia stanowił nowy dwór, służący wyłącznie celom mieszkalnym. Budynek był drewniany, kryty gontem, z gankiem prowadzącym do sieni dzielącej dom na dwie części. Po jednej stronie znajdowała się duża izba z oknami, piecem i kominem, a za nią mniejsza alkowa. Po drugiej stronie sieni mieściła się kolejna duża izba oraz komora. Do celów gospodarczych służył budynek zwany folwarkiem – również drewniany i kryty gontem. W jego wnętrzu znajdowała się piekarnia (duża izba z kamiennym piecem z nalepą), gdzie przygotowywano posiłki dla czeladzi i karmę dla zwierząt. Drugą stronę zajmowała izba z komorą, służąca jako mieszkanie dla służby lub magazyn. Trzecim ważnym obiektem był browar o podobnym układzie: z sienią, izbą z piecem oraz palarnią, w której wytwarzano piwo i gorzałkę.
♦ Na początku XVII wieku w Ciężkowicach powstało wybraniectwo – specyficzne, uprzywilejowane gospodarstwo. W ramach starostwa będzińskiego powołano jednego wybrańca piechoty łanowej. Został nim Jan Wiernek, osadzony tu w 1616 roku na podstawie przywileju Zygmunta III Wazy. Starosta wytyczył dla niego pełny łan ziemi i zwolnił go z wszelkich powinności, które odtąd kolektywnie ponosiła za niego cała gromada wsi. Przywilej ten był dziedziczny.
♦ W 1765 roku, podczas lustracji, wybraniectwo opisano jako gospodarstwo podzielone między Mateusza, Jędrzeja i Jana Wiernków oraz Annę, wdowę po Błażeju.
♦ W 1772 roku posiadacze majątku uzyskali potwierdzenie swoich praw. Dokument głosił: „[...] Mateusza i Wojciecha Wiernków, tudzież Jana Kuca i Kaspra Szatańczuka, po Janie Wiernku pozostałych sukcesorów, przy tymże całym łanie wybranieckim we wsi Cieszkowicach zachowujemy [...]”.
Wieś biskupia:
♦ W XVI wieku doszło do podziału sołtysostwa na dwa gospodarstwa, które biskup krakowski Piotr Myszkowski oddał w ręce chłopskie. Zgodnie z dokumentem z 25 listopada 1578 roku, jedno nadano szewcowi Szymonowi Miczkowi, wraz z prawem do prowadzenia karczmy. Drugie, również zwane sołtysostwem, na mocy przywileju z 28 listopada 1578 roku otrzymał niejaki Szyguła (z prawem szynkowania). Śladem po dawnych obowiązkach sołtysich było zobowiązanie Szyguły do pilnowania granic klucza sławkowskiego.
♦ W XVIII wieku gospodarstwo po Szymonie Miczku uległo dalszemu podziałowi. Jako sołtysostwo obejmowało już tylko pół łanu i należało do Franciszka (Franka) i Sebastiana (Sobka) Pytlików.
♦ Drugie sołtysostwo należało do rodziny Szygułów i również liczyło pół łanu. Zmniejszenie areału wynikło z wydzielenia z majątku karczmy i oddania jej w inne ręce. Na podstawie przywileju z 1713 roku otrzymał ją Grzegorz Sfora (vel Swora) z prawem przekazania jej synowi, Franciszkowi. Wybudowano wówczas nową karczmę wjezdną, a karczmarz szynkował w niej wyłącznie trunki dostarczane z gorzelni w Sławkowie.
♦ Rejestr poborowy z 1595 roku potwierdza, że młyn znajdował się w królewskiej części wsi i posiadał po jednym kole zwykłym oraz stępnym.
♦ Według rejestru z 1629 roku młyn w Ciężkowicach dysponował już jednym kołem zakupnym oraz jednym stępnym. Oznacza to, że w okresie między poborami sytuacja prawna obiektu uległa zasadniczej zmianie – doszło do jego wykupu, co w tamtej epoce stanowiło dostępną dla chłopa formę własności podlegającej prawu.
♦ W 1606 roku młyn w Ciężkowicach „od dawności” posiadał niejaki Stanisław Pytlik. Za kwotę 120 złotych starosta będziński zagwarantował rodzinie Pytlików przywilej dziedziczenia obiektu. Małżeństwo Doroty Pytlik z Mateuszem Chechelskim (przybyłym zapewne z Chechła) zapoczątkowało wielopokoleniową tradycję młynarską tej rodziny. Jeden z ich potomków, Walenty Chechelski, przybrał przydomek Serafin, od którego wzięła się nazwa Młyny Serafińskie.
♦ Według inwentarza gospodarczego z 1668 roku chłopi w Ciężkowicach byli zobowiązani „do wożenia kruszców każdy swoim wozem” do hut w Sławkowie lub Olkuszu. Powinność ta przetrwała długo, gdyż jeszcze w XVIII wieku mieszkańcy uiszczali tzw. ołowne.
♦ W XVII wieku w Ciężkowicach znajdowały się 43 gospodarstwa – 27 w części królewskiej i 16 w biskupiej. Charakterystyczną cechą wsi było nagromadzenie jednostek uprzywilejowanych: aż cztery sołtysostwa i jedno wybraniectwo, a ponadto dwie karczmy i dwa młyny (co łącznie dawało dziewięć dużych gospodarstw rolnych). Pełnorolne gospodarstwa posiadało również 24 kmieci, choć w owym czasie miały one wymiar jedynie połowy łanu. Istniało tu także sześć mniejszych gospodarstw zagrodniczych (wyłącznie w części królewskiej). Biedota wiejska, czyli komornicy, zamieszkiwała pięć gospodarstw w części biskupiej. Łączna liczba mieszkańców Ciężkowic wynosiła wówczas około 250 osób.
♦ W drugiej połowie XVIII wieku nastąpił gwałtowny wzrost zaludnienia. Spisy z lat 1787–1791 wykazują, że populacja wsi wzrosła do 711 osób (357 mężczyzn i 354 kobiety). W miejscowości znajdowało się łącznie 129 budynków.
♦ Ludność była niemal w całości polskiego pochodzenia i wyznania katolickiego. Pierwsza wzmianka o osadnictwie żydowskim pochodzi z 1748 roku – w Ciężkowicach i Szczakowej mieszkało wtedy łącznie 15 osób wyznania mojżeszowego. Czterdzieści lat później, w 1789 roku, w Ciężkowicach odnotowano Isera Szymanowicza, dzierżawcę folwarcznej gorzelni, oraz komornika Lewka Łopatę, który osiadł tu z żoną i córką.
♦ Do najstarszych rodów chłopskich w części królewskiej należeli: Bałdysiowie, Błautowie, Bzowscy, Ciołczykowie, Chechelscy (vel Serafin), Gąsiorkowie, Glimosowie, Grabaniowie, Kępkowie, Kocikowie (vel Wiernek), Obrokowie oraz Szperowie. W części biskupiej dominowały rody: Lesiów, Jaroniów, Pieczarów, Lowerów, Szygułów, Pytlików i Bartoszko.
♦ W XVIII wieku, wraz z napływem ludzi z innych wsi parafii jaworznickiej, pojawiły się nowe nazwiska: Biecki, Deszcz, Straś (vel Pstraś), Kuc, Stachańczyk, Jurgasik i Piętak. Mieszkańcy Ciężkowic wykazali się dużą mobilnością, dając początek gałęziom rodów Lesiów, Ciołczyków czy Lowerów w Byczynie, Szczakowej i samym Jaworznie.
♦ W czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej (1815–1846) Ciężkowice wraz z okolicznymi miejscowościami (m.in. Luszowicami, Kościelcem i Bolęcinem) współtworzyły gminę wiejską z siedzibą w Kościelcu, liczącą 3608 mieszkańców.
♦ W pierwszej połowie XIX wieku poszukiwania węgla prowadził tu wiedeński bankier Max Loew-Beer. Jednak bagnisty teren utrudniał wydobycie, co doprowadziło do zaprzestania eksploatacji około 1890 roku.
♦ Na przełomie XVIII i XIX wieku mieszkańcy wznieśli kaplicę pw. św. Rozalii z Palermo, mającą chronić wieś przed zarazami. W 1903 roku budynek powiększono, choć wciąż mógł pomieścić jedynie 70 osób. Dopiero w 1972 roku Ciężkowice zostały oficjalnie przyłączone do Jaworzna.
♦ Lucyna Burek napisała książkę pod tytułem "Historia parafii Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Jaworznie Ciężkowicach" i została wydana w nakładzie 1 500 egzemplarzy.
► Charakterystyczne obiekty i miejsca:
♦ Kościół Matki Bożej Nieustającej Pomocy. XX-wieczna parafia w Ciężkowicach oficjalnie zaczęła funkcjonować 1 listopada 1921 r. W latach 1924-1927 trwały prace przygotowawcze pod budowę nowej świątyni. W sierpniu 1928 r. powstały fundamenty. Dopiero pięć lat później zaczęto wznosić mury według projektu krakowskiego architekta profesora Wojtyczki.
3 września 1933 r. Arcybiskup Adam Stefan Sapieha dokonał poświęcenia kamienia węgielnego pod ołtarzem. 23 grudnia 1934 r. ks. Prałat S. Skoczyński poświęcił ołtarz, a ksiądz A. Mroczek odprawił pierwszą mszę św. w nowym kościele, który za patronkę przybrał Matkę Bożą Nieustającej Pomocy. Dopiero w 1975 r. dobudowano wieżę. Miejscowe grono pedagogiczne ufundowało obraz przedstawiający wizerunek Patronki (1936 r.) namalowany przez malarza B. Rutkowskiego. Natomiast 21 marca tego roku odbyły się pierwsze misje święte, w czasie których zawierzono parafian pod opiekę Matki Bożej Nieustającej Pomocy.
W 1954 r. parafia otrzymała relikwie bł. Bronisławy i św. Andrzeja Boboli.
W czterdziestą rocznicę poświęcenia kościoła (1974 r.) Ciężkowice odwiedził JE kardynał Karol Wojtyła, który udzielił sakramentu bierzmowania oraz poświęcił figurę Chrystusa Króla.
♦ W 1962 powstaje pierwsza koncepcja budowy Elektrowni 'Jaworzno III" o mocy 4 x 300 MW z lokalizacją w Ciężkowicach. 7 IX 1966 zapada decyzja Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie nr 35/66 o lokalizacji szczegółowej Elektrowni "Jaworzno III". Niestety (albo na szczęście) wybrano inną lokalizację elektrowni. Została wybudowana na przeciwległym krańcu Jaworzna, w pobliżu Elektrowni Jaworzno II.
♦ Dworzec PKP Jaworzno Ciężkowice: Budynek stacyjny pochodzi z 1847 roku i jest jednym z najstarszych obiektów tego typu na linii dawnej Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej (odcinek odnogi granicznej). Choć skromny, stanowi ważny świadek historii transportu w regionie.
♦ Rzeźnia w Jaworznie-Ciężkowicach – jeden z dwóch rejestrowanych zabytków miasta Jaworzna, w województwie śląskim. Znajduje się przy ulicy księdza Mroczka. Jest to budynek wzniesiony pod koniec XVIII wieku w stylu neorenesansowym o uproszczonych formach. Na skutek przekształceń i modernizacji obiekt w dużej mierze ma zatarte cechy stylowe i przekształcone wnętrze. Do rejestru zabytków wpisana jest budowla razem z otoczeniem
♦ Zabytkowy cmentarz parafialny z około 1656 roku, położony przy ul. Ludowej.
♦ Kaplica murowana, słupowa z połowy XIX w. (ul. Grabańka). Posiada dach namiotowy i wnękę z figurą ludową; fundowana przez Maxa Loew-Beera.
♦ Kapliczka przydrożna, słupowa z połowy XIX w., zbudowana z kamienia łamanego (ul. Ciężkowicka). Nakryta dachem siodełkowym, zlokalizowana na terenie dawnego cmentarza powstańczego.
♦ Kapliczka murowana, słupowa z 1580 r. (ul. Luszowicka, okolice „Suchego Stawu”). Otynkowana, kryta dachem siodełkowym, zbudowana w dawnej osadzie Srebrników.
♦ Pomnik ku czci ofiar terroru (ul. ks. A. Mroczka, w pobliżu SP nr 18). Wzniesiony dla upamiętnienia 20 mieszkańców Ciężkowic zamordowanych 5 czerwca 1940 r. w odwecie za zabicie komendanta niemieckiej policji w Sosnowcu, Ottona Kremlinga.
♦ Rezerwat przyrody „Dolina Żabnika” w kompleksie leśnym „Kolawica”. Obejmuje potok Żabnik wraz z rozlewiskami, torfowiskami oraz borami sosnowymi i mieszanymi. Występuje tu kilkaset gatunków roślin (w tym rzadkie ponikło igłowate) oraz ok. 100 gatunków zwierząt, z których 44 podlegają ochronie.
♦ „Suchy Staw” oraz potoki: Łużnik, Kozi Bród, Jaworznik i Żabnik.
♦ Góra Przygoń (354,5 m n.p.m.) – najwyższe wzniesienie w Jaworznie. Nazwa pochodzi od czasownika „przygonić” (wypas zwierząt). W XIV w. miejsce eksploatacji galeny. Obecnie punkt widokowy z 30-metrową wieżą przeciwpożarową.
♦ Góra Chrzanowska (333 m n.p.m.) oraz Góra Wielkanoc (331 m n.p.m.).
♦ Remiza OSP (ul. ks. Mroczka 35) oraz Stadion LKS Ciężkowianka (klub działający od 1950 r.).
♦ Stadnina koni „Trójka” – Hippiczny Ośrodek Rehabilitacyjno-Rekreacyjny Fundacji Energetyka na Rzecz Polski Południowej (ul. Filomatów 37).
♦ Pomniki przyrody:
- Dąb szypułkowy (ul. Grabańka).
- 8 dębów szypułkowych przy ul. Luszowickiej (wiek ok. 170–190 lat).
- Dąb szypułkowy przy ul. Bobrowej Górce (wiek ok. 160–180 lat).
- Lipa drobnolistna przy ul. Jodłowej (wiek ok. 120 lat).
♦ Miejsca i osiedla (tzw. dzielnice Ciężkowic): Grabańka, Bobrowa Górka, Rzym, Skotnica, Pogąście, Wodka, Górka, Ręka, Pod Łużnikiem, Pod Leszczyną, Kolawica, Sosina (obszar leśny), Zazdrosna, Głaziec, Klucz, Krzemionka, Krupka, Chyby.
♦ Remizy leśne i uroczyska: Lisia Górka (stanowiska przylaszczki i storczyków), Brzeziny, Pasternik, Ruściska, Polamrowce, Pasieki, Zagórze, Obcinki, Doliska, Pokrocie, Jankowe Górki, Pogorzela, Przyłogi, Zabłocie, Gródek.
♦ Czarne Bagno – obszar nad Żabnikiem, gdzie już w XVI w. wydobywano i wytapiano rudę darniową. Na początku XX w. Max Loew-Beer bezskutecznie próbował tu wydobywać węgiel (kopalnię zamknięto w 1905 r. z powodu zalewania sztolni przez muł).
♦ Bagienko – nazwa terenów podmokłych, gdzie w XVI w. poszukiwano rudy.
♦ Bania – wzgórze o kulistym kształcie, rozkopane w XVI w. przez „węgrzynów” (sezonowych kopaczy srebra).
♦ Bobrowa Górka – nazwa pochodzi od „bobrowania” (rycia w ziemi za galeną). W XVI w. działały tu małe piece hutnicze (dymarki).
♦ Bór Biskupi – tereny we wschodniej części Ciężkowic (z piaskownią i pompownią dla Elektrowni Siersza). Nazwa od XIII-wiecznej przynależności mieszkańców do biskupstwa krakowskiego.
♦ Młyny Serafińskie – młyn rodziny Chechelskich, którzy odziedziczyli go po Pytlikach i prowadzili do połowy XX wieku. Przydomek „Serafin” jednego z właścicieli dał nazwę całej osadzie młyńskiej.
♦ Pasieki i Pasternak – nazwy dawnych pastwisk dla bydła i owiec (od „pasania”), niemające związku z pszczelarstwem czy warzywem.
bibliografia
Edition III AD 2009