Dąb

Dąb, Zalew Tarka

► Prastara i nowsza historia:

♦ Dąb – leży przy drodze przelotowej Jaworzno – Chełmek, w południowej części miasta, za tzw. „węzłem jeleńskim”.
♦ Nazwę zawdzięcza rosnącemu tu przed laty lasowi dębowemu, zwanemu dębnikiem. Rozwój przemysłu, zwłaszcza hutniczego i kopalnianego w pobliskich wsiach sprawił, że dziś te okazy liczymy na sztuki. Przy głównej ulicy (ul. Dąb) rośnie obecnie kilka dębów szypułkowych w wieku 200–300 lat; są one objęte ochroną prawną jako pomniki przyrody. Inna teoria głosi, że nazwa pochodzi od rodziny Dębińskich, która posiadała te dobra w średniowieczu.
♦ W odległej przeszłości w lasach nad Przemszą istniała niewielka osada robotników leśnych. Wyrąbywali oni lasy należące do dworu, przecierali drewno w miejscowym tartaku, a następnie spławiali je rzeką.
♦ Nad Przemszą budowano także galary i łodzie z miejscowego surowca. Do dziś resztki jednej z łodzi spoczywają zatopione w rzece, powyżej ujścia potoku Matylda.
♦ W przeszłości Dąb należał do „klucza bobreckiego”, wraz z Bobrkiem, Chełmkiem, Gromcem i Libiążem Wielkim. Majątek ten należał kolejno do możnowładców: Ligęzów, Dębińskich i Ogińskich.
♦ W latach 1815–1846, czyli w czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej (Wolnego Miasta Krakowa), Dąb wraz z Chełmkiem, Gorzowem, Gromcem, Bobrkiem, Libiążem Wielkim i Wymysłowem tworzył gminę wiejską z siedzibą wójta w Bobrku. Łączna liczba mieszkańców wynosiła 3 566 osób.
♦ W roku 1846 Dąb, podobnie jak całe Jaworzno, podzielił losy powstania krakowskiego i wszedł w skład Wielkiego Księstwa Krakowskiego w ramach zaboru austriackiego (Królestwa Galicji i Lodomerii).
♦ Jako samodzielna gmina wiejska Dąb utrzymywał się do końca lipca 1934 roku.
♦ W 1910 roku otwarto tu 4-klasową szkołę powszechną. Wiąże się z nią ciekawa historia lekcji religii. Gospodarze posiadający konie byli zobowiązani do przywożenia księdza z Libiąża. Jednak kanonik Franciszek Flasiński latem często przychodził piechotą przez las. Dzieci wychodziły mu naprzeciw aż pod przejazd kolejowy (połowa drogi). Tam, dzięki uprzejmości dróżnika (pana Sworzeniowskiego), wystawiano stół i krzesło, a lekcje odbywały się pod gołym niebem.
♦ Od 1 sierpnia 1934 r. miejscowość weszła w skład gminy zbiorowej Chełmek. W okresie przedwojennym majątek Dąb był własnością rodu Sapiehów.
♦ Po II wojnie światowej, aż do reformy w 1954 roku, Dąb nadal należał do gminy Chełmek. Następnie, wraz z Jeleniem, utworzył gromadę Jeleń, która w 1958 r. stała się osiedlem, a w 1974 r. miastem. W 1977 roku Jeleń (z Dębem) został włączony do Jaworzna.
♦ Dąb bywa często utożsamiany z Jeleniem, co wywołuje opór części mieszkańców i proboszcza z Libiąża. Jak twierdzi ks. prałat Stanisław Marchewka: „Jaki to Jeleń…”, podkreślając przynależność Dębu do parafii libiąskiej.
♦ W dzielnicy znajduje się oczyszczalnia ścieków MPWiK Jaworzno, obsługująca także Chełmek i część Mysłowic. Teren ten od południa ogranicza kanał Matylda.
♦ Pamiątką po dawnej granicy austriacko-pruskiej na Przemszy są dwa słupy graniczne. Jeden stoi przy dawnej komorze celnej (ul. Celników) w Jeleniu, drugi w rejonie oczyszczalni w Dębie. Ten drugi ma za sobą „kryminalną” przeszłość – podczas budowy oczyszczalni został usunięty, ale po interwencji mieszkańców i plotce o „pytającej o niego prokuraturze”, szybko wrócił na miejsce.
♦ Podobnie jak Koźmin i Cezarówka Górna, Dąb należy do archidiecezji krakowskiej. Znajduje się tu przedwojenna kaplica dojazdowa pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy z 1933 roku.
♦ W 2011 roku w opuszczonej stodole odnaleziono obraz „Jezu, ufam Tobie” (prawdopodobnie autorstwa Franciszka Sokołowskiego), który obecnie zdobi tutejszą kaplicę.

► Charakterystyczne obiekty i miejsca:

♦ Kaplica pod wezwaniem Matki Bożej Nieustającej Pomocy, ul. Dąb 54 - krótki opis;
♦ Znaleziony obraz w Kaplicy pod wezwaniem MBNP - krótki opis;
♦ Oczyszczalnia ścieków Jaworzno-Dąb.
♦ Kapliczka murowana przydrożna, prawdopodobnie z XIX w. Czworoboczna, z wnękami z trzech stron. W górnej wnęce frontowej znajduje się ludowa figurka Chrystusa Frasobliwego. Dach namiotowy kryty blachą, ściany otynkowane, ul. Dąb.
♦ Stawy Belnik-Tarka. Obszar położony na terenie kompleksu leśnego obrębu Chrzanów. Obejmuje cztery stawy otoczone urokliwym drzewostanem sosnowym. Niewielkie powierzchnie zajmują lasy liściaste o charakterze łęgów, będące siedliskiem bogatej flory i fauny. Według Czesława Kempińskiego nazwa pochodzi od słowa oznaczającego „biały piasek” – było to miejsce, w którym kobiety bieliły płótno.
♦ Las Belnik, Majówka.
♦ Ruiny młyna w Dębie.
♦ Słup graniczny w okolicy oczyszczalni ścieków, położony w widłach rzeki Przemszy i potoku Byczynka.
♦ Pomnik przyrody – wiąz szypułkowy „Wincenty” w wieku ok. 220 lat, ul. Dąb.
♦ Pomniki przyrody – dęby „Stanisław” i „Filip” w wieku ok. 270 i 320 lat, ul. Dąb.
♦ Las Borecki, Las Dąb.
♦ Remizy leśne i łąki śródleśne: Nadstawie i Bakanki.
♦ Rzeka Przemsza, potok Byczynka (zwany też Ponikwicem) i Kanał Matylda (zwany także Śmierdzionką, Śmidrą lub Kątecką).
♦ Ogiernia – już w XIII w. wypasały się tu stada koni kasztelanii w Chrzanowie. Ligęzowie byli doskonałymi hodowcami bachmatów (rodzaj wytrzymałych koni wschodnich). To tutaj w konie zaopatrywali się dowódcy husarii Jana III Sobieskiego, gdy ten szedł w 1683 r. na odsiecz Wiedniowi. Dembińscy, Potoccy, Lubomirscy i Grabińscy kupowali tu dziesiątki koni dla swoich drużyn. Istniały tu również liczne stawy rybne, dostarczające karpie na dwory w Zatorze, Chrzanowie i Krzeszowicach. W okolicy znajdują się złoża borowiny.
♦ Czarny Las – szczątkowy las na bagnach Kępnicy. W XVI w. poszukiwano tu rudy darniowej, którą odwożono do Mysłowic. Istniały tam małe kuźnice (huty), o których wspomina Walenty Roździeński w swoim słynnym poemacie hutniczym Officina ferraria z 1612 roku.

bibliografia