Przyroda: klimat, wody, gleby, flora i fauna

Przyroda: klimat, wody, gleby, flora i fauna.

♦ Klimat Jaworzna jest kształtowany przez napływające masy powietrza:
- podzwrotnikowego morskiego, głównie znad Wyżu Azorskiego (przez cały rok),
- podzwrotnikowego kontynentalnego z północnej Afryki, Azji Mniejszej i południowo-wschodniej Europy (latem i jesienią),
- polarnego morskiego znad północnego Atlantyku (przez cały rok),
- polarnego kontynentalnego znad Europy Wschodniej i Azji (zimą),
- arktycznego znad Oceanu Arktycznego (dawniej: Morza Lodowatego Północnego) i Grenlandii (zimą),
- z wyższych warstw troposfery (w czasie pogody wyżowej, letniej).

W Jaworznie dominują wiatry południowo-zachodnie (60%), północno-zachodnie (15%), północno-wschodnie (10%) i rzadsze południowo-wschodnie (5%). Cisza bez wiatrowa występuje przez ok. 10% czasu.
Średnia temperatura roczna na poziomie rzeczywistym wynosi ok. 7°C. Najchłodniejszym miesiącem jest styczeń ze średnią temperaturą -3°C, a najcieplejszym lipiec, o średniej temperaturze 17°C.
♦ Wzdłuż północnej granicy miasta, ze wschodu na zachód, płynie Biała Przemsza. Z kolei Przemsza płynie wzdłuż zachodniej granicy. Obie rzeki są graniczne dla miasta na łącznym odcinku 25 km. Z lewej strony do Białej Przemszy, koło Długoszyna, uchodzi Kozi Bród. Jego długość wynosi 23,8 km. W górnym biegu przyjmuje on dopływy: Jaworznik i Żabnik, a w Szczakowej – Łużnik. Powyżej Jęzora do Przemszy uchodzi Wąwolnica (zwana inaczej Strugą) o długości 3,7 km. Koło Jęzora, na odcinku około 3 km, Przemsza płynie z północy na południe wąską doliną przełomową. Poniżej tego przełomu uchodzi do niej Byczynka (zwana też Ponikwicz) o długości 6,75 km oraz Kanał Matylda (zwany Śmierdzionką, Śmidrą lub Kątecką).
♦ Gleby w Jaworznie.
- Rędziny i gleby brunatne: Rędziny rozwinęły się na triasowych wapieniach i dolomitach. Spotyka się je na grzbietach i skłonach pagórów. Są to gleby w początkowym stadium rozwoju, płytkie i kamieniste, stanowiące bardzo słabe gleby uprawne (V i VI klasa bonitacyjna), jednak są dobrymi glebami leśnymi. Rędziny mieszane typu brunatnego, wytworzone na zwietrzelinach skał wapiennych z udziałem materiału obcego, są mniej szkieletowe i bardziej gliniaste. Zazwyczaj są to gleby od III do V klasy bonitacyjnej.
- Gleby bielicowe: Dominują w Jaworznie. Są wytworzone z wodnolodowcowych piasków luźnych i słabo gliniastych. To naturalne gleby leśne borów suchych, świeżych lub wilgotnych. Jako gleby uprawne stanowią najlichsze użytki V i VI klasy.
- Gleby glejowe: Są to gleby hydromorficzne, charakteryzujące się nadmiarem wody. Stanowią naturalne siedliska użytków zielonych typu grądowego, łęgowego lub bagiennego, względnie gleby leśne borów, lasów mieszanych lub olsów. Gleby glejowe torfiaste występują koło Szczakowej i Ciężkowic, między Jeleniem, Byczyną a Dębem oraz między Dąbrową Narodową a Długoszynem.
- Gleby torfowe: Występują w dolinie Przemszy, między Wysokim Brzegiem a Jeleniem. Są to niskiej wartości użytki łąkowe, porośnięte roślinnością bagienną z dużym udziałem turzyc i mchów.
- Mady: Występują wąskim pasem prawie wzdłuż całego jaworznickiego odcinka doliny Przemszy.
♦ Świat roślin i obszary chronione.
Pod względem geobotanicznym Jaworzno należy do krainy Wyżyny Śląskiej. Szata roślinna, choć urozmaicona, jest tu niezbyt bogata w gatunki. Pogorszenie warunków ekologicznych sprawiło, że niektóre gatunki zanikły, a inne stały się rzadkie. Należą do nich m.in.: sasanka wiosenna, przylaszczka pospolita, rosiczka okrągłolistna, wawrzynek wilczełyko, pierwiosnka wyniosła, dziewięćsił bezłodygowy, lilia złotogłów, kokoryczka, szafran spiski, śnieżyczka przebiśnieg czy zawilec.
Lasy jaworznickie to przede wszystkim skupiska takich gatunków drzew jak: sosna, brzoza, olsza, dąb czerwony, a także robinia akacjowa (potocznie akacja), topola (w tym osika), wierzba, modrzew, świerk, jawor i grab.
Powierzchniowy Pomnik Przyrody „Sodowa Góra” („Sadowa Góra”).
W Jaworznie został utworzony powierzchniowy pomnik przyrody (stanowisko sasanki otwartej i dziewięćsiła bezłodygowego) o powierzchni 13,56 ha. Powstał on na mocy decyzji Wojewody Katowickiego z 8 grudnia 1981 r. Znajduje się w północnej części miasta, na południowo-wschodnim skłonie dolomitowego zbocza Sodowej Góry (327 m n.p.m.), na terenie leśnictwa Szczakowa. W tym rejonie występują również inne chronione rośliny: śniadek baldaszkowaty, goryczuszka Wettsteina, pierwiosnek lekarski oraz wiele rzadkich gatunków muraw ciepłolubnych.
Sasanka otwarta (sasanka dzwonkowata, Pulsatilla patens): Jest w Polsce rośliną bardzo rzadką i podlega ścisłej ochronie gatunkowej. Kwitnie od marca do czerwca. Jest owadopylna – choć nie wytwarza nektaru, jest chętnie odwiedzana przez owady dokonujące zapylenia krzyżowego. Owłosiona łodyga ma przeważnie 5–20 cm, a w czasie dojrzewania owoców wydłuża się do 35 cm. Pod ziemią roślina posiada silne i rozgałęzione kłącze, z którego wyrasta kilka łodyg. Jej dzwonkowate, pojedyncze i wyprostowane kwiaty o długości 3–6 cm w czasie kwitnienia są szeroko otwarte (stąd nazwa gatunkowa). Wszystkie części świeżej rośliny zawierają trującą protoanemoninę; po wysuszeniu sasanka traci właściwości trujące.
Rezerwat przyrody „Dolina Żabnika”.
Utworzony 14 czerwca 1996 r. zarządzeniem Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa. Chroni biocenozy wodne oraz torfowiska niskie przejściowe ze stanowiskami roślin chronionych i rzadkich. Powierzchnia rezerwatu wynosi 42,32 ha (wraz z otuliną 154,44 ha). Znajduje się on w południowej dzielnicy miasta – Ciężkowicach, w obrębie rozległego kompleksu leśnego Kolawica. Obejmuje całą dolinę potoku Żabnik, prawobrzeżnego dopływu Koziego Brodu. Rzeczka ta płynie wąską, malowniczą doliną wcinającą się w płaski teren Kotliny Biskupiego Boru. Stwierdzono tu występowanie kilkuset gatunków roślin naczyniowych (w tym kilkudziesięciu chronionych, rzadkich i zagrożonych w skali kraju) oraz bogaty świat zwierząt – ok. 100 gatunków, z czego 44 podlegają ochronie prawnej.
Obszar Chronionego Krajobrazu „Dobra-Wilkoszyn”.
Powołany uchwałą Rady Miejskiej Jaworzna z 21 stycznia 1994 r. w celu zachowania walorów krajobrazowych kompleksu leśnego, ochrony rzadkich roślin oraz źródeł wody siarczanej. Zajmuje powierzchnię 321,87 ha i jest położony pomiędzy Śródmieściem a Ciężkowicami, w obrębie Niecki Wilkoszyńskiej. Przepływa przez niego meandrujący potok Łużnik. Duże zróżnicowanie roślinności (leśnej, łąkowej, nadwodnej i wodnej) na tak niewielkim obszarze wynika z uwarunkowań naturalnych (budowa geologiczna, gleby, dolina rzeczna), jak i działalności górniczej. Powstające zapadliska wypełniają się wodą, zmieniając lokalny ekosystem leśny. Przez teren ten prowadzi ścieżka dydaktyczna rozpoczynająca się przy skrzyżowaniu ulic Botanicznej i Ciężkowickiej.
Wybrane pomniki przyrody w Jaworznie:
- 4 dęby szypułkowe – ul. Luszowicka, w wieku ok. 170 lat.
- 4 dęby szypułkowe – ul. Luszowicka, w wieku ok. 190 lat.
- Dąb szypułkowy – ul. Dąb 64, w wieku ok. 270 lat.
- Wiąz szypułkowy – ul. Dąb 99, w wieku ok. 220 lat.
- Dąb szypułkowy – ul. Dąb 99, w wieku ok. 320 lat.
- Lipa drobnolistna – ul. Tulipanowa 1, w wieku ok. 170 lat.
- Dąb szypułkowy – ul. Wiosny Ludów 178, w wieku ok. 230 lat.
- Brzoza brodawkowata – ul. Pocztowa, w wieku ok. 90–110 lat.
- Dąb szypułkowy – ul. Bobrowa Górka, w wieku ok. 160–180 lat.
- Dąb szypułkowy – ul. Pocztowa (park), w wieku ok. 180–200 lat.
- Dwa buki pospolite, grab pospolity – ul. Dąbrowska 7a, w wieku ok. 170–180 lat.
- Dwa jarzęby szwedzkie – ul. Celników, w wieku ok. 190 lat.
- Lipa drobnolistna – ul. Pocztowa (park), w wieku ok. 160–180 lat.
- Klon jawor – ul. Pocztowa (park), w wieku ok. 90 lat.
- Głóg jednoszyjkowy – ul. Sportowa, w wieku ok. 70 lat.
- Lipa drobnolistna – ul. Jodłowa (osada leśna), w wieku ok. 120 lat.
- Dwie lipy drobnolistne – ul. Skalna 25, w wieku ok. 100 lat.
- Lipa drobnolistna – ul. Wilcza 1.
- Aleja drzew: sześć dębów szypułkowych, dwa jesiony – ul. Moniuszki.
- Dąb szypułkowy – ul. Skalna 10.
- Dąb szypułkowy – ul. Grabańka.
- Sasanka otwarta, dziewięćsił bezłodygowy – Sodowa Góra.
- Pomniki przyrody w Jaworznie - spis 2019
♦ Świat zwierząt. Spośród ssaków owadożernych na terenie Jaworzna żyją: jeż europejski i kilku przedstawicieli ryjówek. Są one objęte ochroną gatunkową. Liczni są przedstawiciele gryzoni, zwłaszcza drobnych, takich jak karczowniki, darniówki, nornice, polniki oraz myszy polne, leśne, zaroślowe i domowe, a także szczury wędrowne. W parkach czy na cmentarzach można spotkać wiewiórki, które rzadziej widuje się w lasach. Ze zwierząt łownych możemy spotkać: dziki, łosie, jelenie, daniele, sarny, zające i lisy. Ptactwo pospolite to przede wszystkim wróble, gawrony, sroki, szpaki, synogarlice tureckie czy też inne krukowate, np. kawki pospolite. W zaciszach leśnych i leśno-parkowych możemy zaobserwować dzięcioły, wilgi, muchołówki i sikory. Wśród łąk i pól możemy zobaczyć kuropatwy, bażanty oraz skowronki. Nad zalewem Sosina czy też na Białej Przemszy możemy zaobserwować łabędzie, a także kaczki. Rzadziej możemy zauważyć bociany czy czajki.

bibliografia