Przyroda: klimat, wody, gleby, flora i fauna

Przyroda: klimat, wody, gleby, flora i fauna ździebełku.

Klimat i hydrologia Jaworzna
W Jaworznie dominują wiatry południowo-zachodnie (60%), północno-zachodnie (15%), północno-wschodnie (10%) oraz rzadsze południowo-wschodnie (5%). Cisza bezwietrzna występuje przez ok. 10% czasu. Średnia roczna temperatura powietrza wynosi ok. 7°C. Najchłodniejszym miesiącem jest styczeń ze średnią temperaturą -3°C, a najcieplejszym lipiec (średnio 17°C).
Wzdłuż północnej granicy miasta, ze wschodu na zachód, płynie Biała Przemsza, natomiast Przemsza wyznacza granicę zachodnią. Obie rzeki stanowią naturalną granicę miasta na łącznym odcinku 25 km. Lewobrzeżnym dopływem Białej Przemszy, w okolicach Długoszyna, jest Kozi Bród o długości 23,8 km. W górnym biegu przyjmuje on dopływy: Jaworznik i Żabnik, a w Szczakowej – Łużnik. Powyżej Jęzora do Przemszy uchodzi Wąwolnica (zwana inaczej Strugą) o długości 3,7 km. Koło Jęzora, na odcinku około 3 km, Przemsza płynie z północy na południe wąską doliną przełomową. Poniżej tego przełomu uchodzą do niej: Byczynka (zwana też Ponikwiczą) o długości 6,75 km oraz Kanał Matylda (znany jako Śmierdzionka, Śmidra lub Kątecka).

Masy powietrza kształtujące klimat:
- zwrotnikowe morskie, głównie znad Wyżu Azorskiego (przez cały rok),
- zwrotnikowe kontynentalne z północnej Afryki, Azji Mniejszej i południowo-wschodniej Europy (latem i jesienią),
- polarne morskie znad północnego Atlantyku (przez cały rok),
- polarne kontynentalne znad Europy Wschodniej i Azji (zimą),
- arktyczne znad Oceanu Arktycznego i Grenlandii (zimą),
- powietrze z wyższych warstw troposfery (podczas letniej pogody wyżowej).

Gleby w Jaworznie
- Rędziny i gleby brunatne: Rędziny rozwinęły się na triasowych wapieniach i dolomitach; występują na grzbietach i skłonach pagórów. Są to gleby płytkie i kamieniste, stanowiące słabe grunty uprawne (V i VI klasa bonitacyjna), lecz bardzo dobre gleby leśne. Rędziny mieszane typu brunatnego są mniej szkieletowe, bardziej gliniaste i zazwyczaj należą do III–V klasy.
- Gleby bielicowe: Dominują na terenie miasta. Wytworzone z wodnolodowcowych piasków luźnych, stanowią naturalne podłoże borów. Jako gleby uprawne są bardzo słabe (V i VI klasa).
- Gleby glejowe: To gleby hydromorficzne (z nadmiarem wody), stanowiące siedliska łąk łęgowych, bagiennych oraz olsów. Występują m.in. w okolicach Szczakowej, Ciężkowic, Jelenia i Byczyny.
- Gleby torfowe: Występują w dolinie Przemszy (między Wysokim Brzegiem a Jeleniem). Są to niskiej wartości użytki łąkowe z roślinnością bagienną.
- Mady: Ciągną się wąskim pasem wzdłuż jaworznickiego odcinka doliny Przemszy.

Przyroda i ochrona środowiska
Pod względem geobotanicznym Jaworzno leży w krainie Wyżyny Śląskiej. Mimo urozmaicenia szata roślinna uległa zubożeniu. Do rzadkich gatunków należą m.in.: sasanka wiosenna, przylaszczka pospolita, rosiczka okrągłolistna, wawrzynek wilczełyko, pierwiosnek wyniosły, dziewięćsił bezłodygowy, lilia złotogłów, kokoryczka, szafran spiski (krokus), śnieżyczka przebiśnieg oraz zawilec. Lasy jaworznickie tworzą głównie: sosna, brzoza, olsza, dąb czerwony, robinia akacjowa (potocznie akacja), topola (w tym osika), wierzba, modrzew, świerk, jawor i grab.

Obszary chronione:
- Powierzchniowy Pomnik Przyrody „Sodowa Góra”: Utworzony w 1981 r. na obszarze 13,56 ha. Chroni stanowiska sasanki otwartej i dziewięćsiła bezłodygowego. Występują tu również: śniadek baldaszkowaty, goryczuszka Wettsteina i pierwiosnek lekarski.
Ciekawostka: Sasanka otwarta (Pulsatilla patens) jest w Polsce gatunkiem bardzo rzadkim. Jej kwiaty są owadopylne, a cała świeża roślina zawiera trującą protoanemoninę.
- Rezerwat przyrody „Dolina Żabnika”: Utworzony w 1996 r. na powierzchni 42,32 ha w dzielnicy Ciężkowice. Chroni biocenozy wodne i torfowiska. Stwierdzono tu kilkaset gatunków roślin naczyniowych oraz bogaty świat zwierząt (w tym 44 gatunki chronione).
- Obszar Chronionego Krajobrazu „Dobra-Wilkoszyn”: Powołany w 1994 r. (321,87 ha). Chroni walory krajobrazowe, źródła wody siarczanej i meandrujący potok Łużnik. Interesującym zjawiskiem są tu zalane wodą zapadliska górnicze.

Świat zwierząt
Wśród ssaków owadożernych spotkamy jeża europejskiego oraz ryjówki. Gryzonie reprezentowane są przez norniki (dawniej zwane polnikami), nornice, karczowniki oraz różne gatunki myszy i szczurów. W lasach i parkach żyją wiewiórki, a wśród zwierząt łownych: dziki, łosie, jelenie, daniele, sarny, zające i lisy.
Ptactwo Jaworzna to m.in. wróble, gawrony, sroki, szpaki, sierpówki (synogarlice tureckie) oraz kawki zwyczajne. W lasach bytują dzięcioły, wilgi i muchołówki, a na polach kuropatwy, bażanty i skowronki. Nad zalewem Sosina i nad Białą Przemszą można zaobserwować łabędzie oraz kaczki, a rzadziej bociany i czajki.

bibliografia