Edukacja wczoraj i dzisiaj

Edukacja wczoraj i dzisiaj

♦ Pierwsza wzmianka o szkole, która istniała w Jaworznie, pochodzi z 1598 roku, ale jej początków należy szukać nieco wcześniej. Pierwsze wzmianki o istnieniu parafii w Jaworznie mamy z lat 1335–1337, aczkolwiek geneza parafii sięga XIII w., a zatem w tym lub nieco późniejszym okresie należy upatrywać początków jaworznickiej szkoły parafialnej. Początkowo szkoły parafialne nie posiadały własnego uposażenia. Utrzymywane były z kasy proboszcza i datków mieszkańców, ale u schyłku XVI wieku szkoła w Jaworznie dysponowała własnym budynkiem i majątkiem. Rektor Kasper Ruta z Siewierza pobierał pensję w wysokości 2 zł i 20 groszy. W latach 1617–1630 funkcję rektora sprawował człowiek świecki, niejaki Klemens, któremu proboszcz płacił już 6 zł pensji. Sebastian Piórecki uczył w Jaworznie od około 1676 r.; na pewno uczył jeszcze w roku 1715. W latach 1679–1680 nauczycielem był Jan Sobczyński, a w 1697–1699 Franciszek Pielka. Śmiało więc można powiedzieć, że w XVII w. w Jaworznie nauczało dwóch nauczycieli równocześnie. Wizytatorzy biskupa Załuskiego stwierdzili w 1748 r. brak nauczyciela i kantora, ale szkoła niebawem wznowiła swoją działalność i pod koniec XVIII w. uczęszczało do niej 37 uczniów.
♦ Wydaje się, że koniec XVIII wieku to okres, w którym należy szukać początków jaworznickiego szkolnictwa powszechnego. W ówczesnych czasach Jaworzno wchodziło w skład Cesarskiej Galicji. Austriackie szkolnictwo elementarne zreformowane zostało w 1774 r. przez Ignacego Józefa Felbigera. Szkoły elementarne dzieliły się wtedy na: szkoły trywialne, szkoły główne oraz szkoły normalne.

♦ Szkoły trywialne były najczęściej spotykanymi szkołami na wsiach. Uczniowie tych szkół otrzymywali tylko elementarne wiadomości z historii biblijnej, rachunków, religii poza samą nauką czytania i pisania. Uzupełnieniem były pewne wiadomości z zakresu gospodarowania i obowiązujących zasad moralnych. Nauczanie odbywało się w języku niemieckim. Szkoły były pod patronatem monarchy, finansowane były przez gminy. Od 1815 r. istniały obok szkół trywialnych także parafialne, najczęściej dwu- lub trzyklasowe. Na terenie obecnego Jaworzna w 7 z 16 przysiółków istniały szkoły trywialne jednoklasowe. Były to szkoły w Byczynie, Ciężkowicach, Dąbrowie, Jaworznie, Jeleniu, Płazach i Szczakowej.
♦ W latach 1855–1861, po podpisaniu m.in. konkordatu z papiestwem, władze austriackie wprowadziły w szkołach polskich język ojczysty jako jeden z przedmiotów nauczania.
♦ Po przyznaniu Galicji autonomii we Lwowie utworzony został Sejm Krajowy Galicji, a następnie została powołana Rada Szkolna Krajowa. 31 grudnia 1866 roku uchwalona została, przygotowana przez Sejmową Komisję Edukacyjną, „Ustawa o języku wykładowym w szkołach ludowych i średnich Królestwa Galicji”. Po uzyskaniu sankcji carskiej 22 czerwca 1867 r. stała się podwaliną autonomii kulturalno-oświatowej Galicji. Na podstawie tej ustawy język polski wprowadzono także w Jaworznie. Na mocy ustawy państwowej z 22 maja 1868 r. pozbawiono kościół dotychczasowych uprawnień w zakresie szkolnictwa i przekazano je władzy świeckiej.
♦ 1 grudnia 1870 r. rozporządzenie ministra Wyznań i Oświaty powołało rady szkolne okręgowe. Dla Jaworzna i okolic powołano Radę Szkolną Okręgową z siedzibą w Chrzanowie.
♦ Ustawa sankcjonowana przez cesarza 2 maja 1873 r. nadała szkolnictwu ludowemu charakter ogólnokształcący i obowiązkowy. Zmieniona została struktura organizacyjna szkół elementarnych. Najniżej zorganizowaną szkołą pospolitą była szkoła jednoklasowa, zaś najwyżej – siedmioklasowa. Władze oświatowe naznaczyły karę na rodziców, którzy nie posyłali swych dzieci do szkoły. Za opuszczenie nauki w dzień powszedni płacono 2 centy, w niedzielę 3 centy.
♦ Wyobrażenia o izbie lekcyjnej dają nam inwentarze w Jeleniu z roku 1868 i 1879 oraz późniejsze kroniki tej szkoły. W izbie, w której odbywały się zajęcia, stało kilka prostych ław, katedra dla nauczyciela z krzesłem, tablica na sztalugach, liczydło. Skromne wyposażenie szkół spowodowane było brakiem funduszy na ten cel. W bibliotece w Jeleniu w 1867 r. znajdowało się tylko 7 książek, ale w 1915 r. już 365.
♦ Działająca w Jaworznie 4-klasowa (lub: czteroklasowa) szkoła ludowa w 1903 r. otrzymała piątą klasę, a w 1912 r. klasę szóstą, czyli uzyskała najwyższy stopień organizacyjny przewidziany dla szkół miejskich. Wkrótce po uzyskaniu praw miejskich, w 1892 r., zorganizowano w Jaworznie dwuklasową szkołę żeńską, która na przestrzeni lat 1903–1912 stała się w pełni zorganizowaną szkołą sześcioklasową. Szkoły żeńskie funkcjonowały także w Ciężkowicach (dwuklasowa) i na Pechniku (czteroklasowa).
♦ Odzyskanie niepodległości w 1918 roku to nowy rozdział w szkolnictwie polskim. Ogłoszenie przez Naczelnika Państwa 7 lutego 1919 r. Dekretu o Obowiązku Szkolnym było jednym z najważniejszych wydarzeń. W pierwszym artykule zaznaczono, iż „... Wykształcenie w zakresie szkoły powszechnej jest obowiązkowe dla wszystkich dzieci w wieku szkolnym”, tj. od siódmego do czternastego roku życia. Obowiązek szkolny mógł być realizowany w szkołach publicznych, prywatnych i w domu. Przejściowo na terenie Galicji obowiązywał sześcioletni system nauczania. Za nieposyłanie dzieci do szkoły rodzicom groziły kary pieniężne lub areszt. Z obowiązku szkolnego zwolnione były dzieci chore, kalekie, słabowite, a także te, które miały do szkoły więcej niż 3 kilometry.
♦ W 1925 roku w Jaworznie było 19 szkół powszechnych i uczęszczało do nich 4963 uczniów (w tym były dwie stricte żeńskie i dwie męskie). Naukę prowadziło 134 nauczycieli etatowych i 11 nadetatowych. Siedziby szkół to: Jaworzno ul. Mickiewicza 271 im. św. Królowej Jadwigi, Jaworzno ul. Mickiewicza 317 im. P. Skargi, Pechnik im. J. Kantego ul. Grunwaldzka, Pechnik im. św. Barbary ul. Grunwaldzka, Niedzieliska, Bory, Jęzor, Stara Huta, Wysoki Brzeg, Szczakowa, Góra Piasku, Byczyna, Byczyna-Jeziorki, Ciężkowice, Ciężkowice-Pieczyska, Jeleń, Dąbrowa, Długoszyn i Płazy. W 1931 r. do 19 szkół powszechnych uczęszczało już 6512 uczniów. Naukę prowadziło 139 nauczycieli etatowych i 16 nadetatowych.
♦ W okresie międzywojennym w Jaworznie nie było państwowych szkół średnich ogólnokształcących. W 1927 r. otwarto w Szczakowej Prywatną Średnią Szkołę Zawodową Żeńską Towarzystwa Szkoły Ludowej. Naukę w szkole mogła pobierać absolwentka 7 klasy szkoły powszechnej lub 4 klasy ogólnokształcącej średniej. Szkoła dzieliła się na dwa wydziały: krawiectwa i bieliźniarstwa. W roku 1928/29 na pierwszym z tych wydziałów uczyło się 36 uczennic, na drugim 17. Miesięczna opłata za naukę wynosiła 15 zł.
♦ W roku szkolnym 1930/31 w Jaworznie na Pańskiej Górze działała Prywatna Żeńska Szkoła Gospodarstwa Domowego pod patronatem Gminy. W pierwszym roku szkolnym uczęszczało do niej 18 uczennic, naukę prowadziło 2 nauczycieli. Opłata za naukę wynosiła 10 zł, nauka trwała w niej 10 miesięcy.
♦ Poza szkołami prywatnymi działały w Jaworznie publiczne zawodowe szkoły dokształcające przy ul. Mickiewicza 317 i w Szczakowej. W szkole w Jaworznie uczyło się 165 uczniów, w Szczakowej 75.
♦ W okresie okupacji 1939–1945 władze niemieckie dążyły do pozbawienia ludności polskiej dostępu do nauki i oświaty, likwidacji wszelkich form polskiego życia kulturalnego. Powstały wyłącznie szkoły z niemieckim językiem nauczania. Hans Frank, ówczesny gubernator, powiedział: „Polakom należy pozostawić tylko takie możliwości kształcenia się, które pokażą im beznadziejność ich położenia narodowego”.
♦ W okresie okupacyjnym działały na terenie Jaworzna i Szczakowej ośrodki tajnego nauczania, stanowiące formę walki z okupantem w obliczu zagrożenia kultury i bytu narodowego.
♦ Przedszkola w wyzwolonej już Polsce to pierwsze ogniwo systemu oświaty. Już w 1945 r. kopalnia „Sobieski” uruchomiła przedszkole, do którego uczęszczało 96 dzieci, w 1958 r. do nowo wybudowanego przedszkola uczęszczało już 150 dzieci. Do końca lat 50. w Jaworznie było 14 placówek wychowania przedszkolnego, gdzie uczęszczało 495 dzieci pod opieką 62 wychowawczyń. W latach 60. utworzono jeszcze 3 placówki. W 1970 r. tylko sześć z siedemnastu placówek prowadziła władza oświatowa, reszta była domeną zakładów pracy. W roku 1975 liczba przedszkoli wzrosła do 26, do których uczęszczało 2015 dzieci; w 1982 r. było ich 37, uczęszczało do nich 2899 dzieci, a w 1989 r. aż 45 – uczęszczało 3488 dzieci. Z chwilą prywatyzacji, reorganizacji, upadania i likwidacji zakładów pracy liczba ta ciągle malała. Nie bez znaczenia był tu wpływ niżu demograficznego. W 1990 r. było ich 40, a dwa lata później istniały już tylko 24 placówki przedszkolne, do których uczęszczało 2437 dzieci. Obecnie jest ich 28.
♦ Od 1971 r. dla dzieci sześcioletnich nieobjętych wychowaniem przedszkolnym organizowane były ogniska przedszkolne w celu zapewnienia im jednolitego startu szkolnego. Od 1974 r. do placówek tych oraz oddziałów przedszkolnych uczęszczały wszystkie sześciolatki. W 1975 r. w Jaworznie było 12 ognisk przedszkolnych, do których uczęszczało 551 dzieci, w 1988 r. do 18 ognisk uczęszczało 1026 dzieci.
♦ W 1945 r. czynnych było 8 szkół podstawowych, do których uczęszczało 2706 uczniów. Szkoły te mieściły się w: Ciężkowicach, Dąbrowie Narodowej, Długoszynie, Jaworznie, Jeleniu, Pechniku, Starej Hucie i Szczakowej. W latach 1948–1961 obowiązywała 7-letnia szkoła podstawowa. Reforma w 1961 r. wprowadziła 8-klasową szkołę podstawową. W roku szkolnym 1960/61 było w Jaworznie 12 szkół podstawowych, do których uczęszczało 7596 dzieci, w roku 1970/71 do 16 placówek uczęszczało 10341 uczniów. W roku 1985/86 w 22 szkołach podstawowych uczyło się 11102 uczniów, szkołę opuściło 1198 absolwentów. W 1992/93 do 23 szkół podstawowych uczęszczało 13459 uczniów, szkołę opuściło 1341 absolwentów, a naukę prowadziło 682 nauczycieli.
♦ Najstarszymi szkołami podstawowymi w Jaworznie są: nr 9, powstała w 1904 r., nr 8, powstała w 1909 r., i nr 6, powstała w 1912 r. W 1977 r. przestała istnieć szkoła nr 2. Nowy obiekt szkoła dostała w 1985 r.; do tego czasu dzieci uczęszczały do szkoły nr 1 i 16. W 1989 r. w nowej szkole nr 8 w Dąbrowie Narodowej rozpoczęło naukę 654 uczniów, naukę prowadziło 37 nauczycieli.
♦ Od 1974 r. szkoły podstawowe nr 1, 5, 7 i 16 pełniły funkcję szkół środowiskowych. Szkoły te miały organizować i koordynować całokształt poczynań w zakresie wychowania i kształcenia uczniów, jak również młodzieży i dorosłych pochodzących z najbliższego otoczenia.
♦ W roku szkolnym 1960/61 były w Jaworznie 4 szkoły podstawowe dla pracujących, gdzie uczęszczało 487 uczniów. W roku 1985/86 działała tylko jedna taka szkoła, naukę pobierało 55 uczniów.
♦ Od roku 1969 istniała w Jaworznie szkoła specjalna o programie szkoły podstawowej. W latach 80. uczęszczało do niej 170 uczniów, a pracowało w niej 25 nauczycieli.
♦ W 1963 r. uruchomiono w Jaworznie Państwową Szkołę Muzyczną I stopnia im. Grażyny Bacewicz. Początkowo była to filia PSM w Oświęcimiu, od 1965 r. działała jako samodzielna placówka. Nauka była prowadzona w czterech sekcjach: fortepianu, smyczkowej, instrumentów dętych, perkusji i akordeonu.
♦ Decyzją kuratorium Okręgu Szkolnego w Krakowie na wniosek Komitetu Obywatelskiego 22 marca 1945 r. powstało Prywatne Gimnazjum i Liceum Koedukacyjne Zarządu Miejskiego w Jaworznie. W 1948 r. szkołę upaństwowiono. Od 1951 r. placówka otrzymała nazwę Państwowa Szkoła Ogólnokształcąca stopnia licealnego w Jaworznie. Początkowo szkoła miała siedzibę w budynku byłej szkoły podstawowej nr 6 na Pechniku, od 1947 r. w baraku przy ul. Żwirki i Wigury. W listopadzie 1960 r. oddano do dyspozycji liceum nowy budynek na Podwalu. W 1960 r. do szkoły uczęszczało 347 uczniów, w 1970 r. – 638 uczniów, by w roku 1980 liczyć 581 uczniów, a w 1986 tylko 461 uczniów. W 1986 r. w budynku SP nr 7 na Osiedlu Stałym uruchomiono II Liceum Ogólnokształcące im. Marii Curie-Skłodowskiej. W Jaworznie istniało także Liceum Ogólnokształcące dla Pracujących. W 1960 r. uczęszczały do tego liceum 122 osoby, w 1965 r. – 246, a w 1984 r. tylko 57. Liceum zawiesiło działalność w 1989 r.
♦ Oprócz średnich szkół ogólnokształcących w Jaworznie utworzono m.in. Zespół Szkół Ekonomiczno-Usługowych (wcześniej Technikum i Liceum Ekonomiczne), Liceum Medyczne, Technikum Górnicze, Technikum Energetyczne, Technikum Chemiczne, Policealne Studium Zawodowe KWK „Komuna Paryska”, Policealne Studium Energetyczne, Medyczne Studium Zawodowe.
♦ W Jaworznie istniało także wiele szkół zawodowych. W 1960 r. było ich tylko 4, by w 1970 r. liczba wzrosła do 15. W roku 1970 uczęszczało do nich 2638 uczniów. Pierwszą szkołę zawodową, Szkołę Przemysłowo-Górniczą (późniejszą zasadniczą szkołę górniczą), zorganizowało w 1948 r. Krakowskie Zjednoczenie Przemysłu Górniczego. W 1945 r. uczyło się tam 180 uczniów, którzy łączyli naukę z pracą zawodową. W roku 1973 oddano do użytku nową Zasadniczą Szkołę Górniczą kopalni „Jaworzno”. W latach 80. istniały następujące zasadnicze szkoły zawodowe: ZSZ Rolniczo-Ogrodnicza, ZSZ Górnicza KWK „Komuna Paryska”, ZSZ Górnicza KWK „Jaworzno”, ZSZ Budowlana, ZSZ PKP Lokomotywowni „Szczakowa”, ZSZ Zespołu Elektrowni Jaworzno, ZSZ Elektrowni Jaworzno III, ZSZ Kopalni Piasku Podsadzkowego „Szczakowa”, ZSZ Zakładów Dolomitowych „Szczakowa”, ZSZ „Transgór”, ZSZ Zakładów Chemicznych „Organika-Azot”, ZSZ „wielozawodowa” przy Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych. W 1976 roku do 28 szkół zawodowych, w tym 11 dla pracujących, uczęszczało 6155 uczniów, w roku 1992 do 33 szkół zawodowych, w tym 7 dla pracujących, uczęszczało 5048 uczniów.
♦ W listopadzie 2011 r. (www.jaworzno.pl), w Jaworznie funkcjonuje 19 przedszkoli miejskich, 16 szkół podstawowych, w tym dwie z oddziałami integracyjnymi i jedna w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym, 7 gimnazjów i 14 szkół ponadgimnazjalnych. Oprócz tego działalność prowadzi Państwowa Szkoła Muzyczna, Ognisko Pracy Pozaszkolnej, Szkoły Społeczne, ośrodek dydaktyczny Górnośląskiej Wyższej Szkoły Handlowej w Katowicach, ośrodek zamiejscowy Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie oraz Uniwersytet III Wieku.

bibliografia