Byczyna
Byczyna 
► Prastara i nowsza historia:
♦ Nie odnaleziono dokumentów lokacji wsi Byczyna, można przyjąć, że był to wiek XIII. Wiadomo, że dość wcześnie została ona przeniesiona na prawo magdeburskie.
♦ Pierwsza wzmianka pisana na temat wsi pochodzi z bulli papieża Grzegorza IX z 1229 roku, w której bierze on pod opiekę posiadłości klasztoru benedyktynów w Tyńcu. Wśród kilkudziesięciu nazw wymieniono de Bycina, wieś pod Chrzanowem.
♦ Istnienie wsi Byczyna oraz jej przynależność do klasztoru tynieckiego wyraźnie zostały potwierdzone w przywileju biskupa krakowskiego Pawła z Przemankowa z 15 maja 1287 roku. Treścią owego dokumentu jest transakcja zamiany przeprowadzona między klasztorem a biskupem.
♦ W odróżnieniu od innych wsi jaworznickich, które należały do parafii w Lędzinach, Byczynę włączono do parafii w Sławkowie.
♦ Wieś została zlokalizowana w bardzo pięknej okolicy. Położona jest w stosunkowo wąskiej kotlinie, pomiędzy wzgórzami o nazwach Pietrusowa, Ostra Górka i Skotnica. Na dnie tej kotliny płynie rzeczka zwana Strugą lub Byczynką, która jest dopływem Przemszy. Dawniej nazywała się Ponikwic, czyli strumień, który zanikał. Wzdłuż rzeczki biegła główna droga prowadząca do Jeziorek. Gospodarstwa chłopskie rozpoczynały się od podnóża Skotnicy i ciągnęły się po obu stronach drogi, która prowadziła do Jelenia; tę końcową część wsi nazywano Przygoń. W okolicy Ostrej Górki rozpoczynała się pańska część wsi, czyli teren dawnego sołtysostwa, a później folwarku oddawanego w okresową dzierżawę. W okolicy źródła zwanego Stok znajdował się dwór oraz zabudowania gospodarcze. Dworskie pola i łąki położone były dalej, w południowej części wsi.
♦ Wiadomo, że w XIV wieku sołtysami Byczyny byli m.in.: Gropertirman Sławoniu, później niejaki Stanisław, który odnotowany został w aktach sądowych. Oskarżony został wraz ze swymi synami, Janem i Bartkiem, o bezprawne uwięzienie kmiecia ze wsi Janowiczki w powiecie proszowskim.
♦ W latach 1440–1480 gospodarstwo sołtysa utworzone zgodnie z prawem magdeburskim miało areał dwóch łanów. W 1649 roku sołtysostwo miało półtora łana jako pierwotne nadanie wolne od ciężarów podatkowych.
♦ Pierwszy opis majątku w Byczynie pochodzi z 1711 roku. Wynika z niego, że grunty orne sołtysostwa składały się w tym czasie aż z dziesięciu, a łąki z sześciu kawałków. Pola sołtysa znajdowały się w okolicy zwanej Ostra Górka, Korzeniec, Kaliska, Zawada, Dąbrowa, Konotowiec, Ponikwica, ale również „koło źródła”, „za Ćwikiem”, „Mały Lanek”. W tym czasie w gospodarstwie było sześć stawów rybnych: Majcherek, Helowiec, Stary Staw, Królowiec, Borowiec i Laskowiec.
♦ Na początku XVII stulecia w Byczynie rezydowała Anna Pełczyńska, nazywana dożywotnią posiadaczką sołtysostwa w Byczynie. W 1639 roku zawarła ugodę z jaworznickim proboszczem Janem Dzielowskim na dziesięcinę pieniężną w wysokości 18 złp rocznie. Jej mąż, Jan Pełczyński, został w 1629 roku oskarżony o czynienie krzywdy chłopom w Byczynie. Skarga złożona została do sądu biskupiego, który wysłał do wsi swego przedstawiciela, ks. Wojciecha Misiewskiego, w celu zbadania sprawy na miejscu, ponieważ oskarżony Jan Pełczyński nie przyznawał się do winy. Ciekawym faktem jest natomiast, że zarzut uprawiania myślistwa przez Pełczyńskiego biskup uznał od razu i nałożył bardzo wysoką karę w wysokości 20 grzywien.
♦ W 1643 roku, po śmierci Anny Pełczyńskiej, jej spadkobiercy zrezygnowali z przywileju na byczyńskie sołectwo, które przyznane zostało Krzysztofowi Gruszczyńskiemu.
♦ W Byczynie żyły trzy pokolenia Gruszczyńskich: Krzysztof przejął majątek po małżeństwie Pełczyńskich, po nim Aleksander, prawdopodobnie syn Krzysztofa; trzecim i ostatnim przedstawicielem tego rodu był Wojciech Gruszczyński. Każdy z dzierżawców posiadał tylko przywilej dożywotniego użytkowania, który wystawiał oddzielnie aktualny biskup krakowski.
♦ Sołtys Wojciech Gruszczyński naraził się kościelnym władzom nieobyczajnym życiem osobistym. Dokument z 1676 roku potwierdza, że z jedną z kobiet Gruszczyński miał dwoje, a z drugą jedno dziecko. Zażądano od Gruszczyńskiego zmiany trybu życia i oddalenia kobiet. Ponadto zarzucano Gruszczyńskiemu zaniedbanie gospodarstwa rolnego — stwierdzono zdewastowanie karczmy, młyna i stawów rybnych należących do majątku byczyńskiego. Ponieważ nie reagował na wcześniejsze upomnienia, 15 lipca 1676 roku odebrano mu dzierżawę.
♦ Następcą sołtysa Gruszczyńskiego został Franciszek Locci, syn Włocha, Augustyna Locciego, architekta i dekoratora w służbie królewskiej dynastii Wazów. Jego rodzony brat, również Augustyn, służył na dworze królewskim Michała Korybuta Wiśniowieckiego oraz Jana III Sobieskiego. W 1673 roku Augustyn Locci syn otrzymał polskie szlachectwo herbu Lew, które w 1676 roku zostało rozszerzone na jego braci: Franciszka, Kazimierza i Jana. Franciszek Locci osiadł w Byczynie ze swoją żoną Magdaleną tuż po otrzymaniu tytułu szlacheckiego. Franciszek Locci zmarł w Byczynie 7 czerwca 1706 roku.
♦ Małżeństwo Loccich nie dochowało się własnego potomstwa, a swoimi spadkobiercami uczyniło rodzinę Pinoccich z Krakowa, także pochodzenia włoskiego.
♦ Następnym znanym sołtysem był szlachcic Andrzej Dobiejowski, który w 1711 r. poślubił szlachciankę Annę Smolińską z Byczyny. Prawdopodobnie jego syn Aleksander odnotowany został w 1746 roku jako dzierżawca folwarku byczyńskiego.
♦ Ostatnim dzierżawcą folwarku w Byczynie był kanonik krakowski, ks. Dominik Minocki.
♦ Po sekularyzacji dóbr biskupa krakowskiego w 1789 roku Byczyna należała do ekonomii jaworznickiej i odtąd przebywali tutaj tylko zarządcy. W 1791 roku włodarzem był niejaki Wojciech Żabiński, który podlegał władzy dzierżawcy, Franciszka Kownackiego; ten pełnił tę funkcję prawdopodobnie jeszcze przed sekularyzacją dóbr, a jaworznicką dzierżawę opuścił w 1789 roku. Po nim przybył Aleksander Romiszowski, który umowę podpisał na osiem lat.
♦ Z dzieła Długosza, który areał wsi Byczyna w XV w. określił na dziesięć łanów kmiecych i dwa łany sołtysa, można orientacyjnie obliczyć, że w tych czasach w Byczynie mieszkało 120–150 osób.
♦ W 1581 roku w Byczynie było 15 gospodarstw kmiecych o powierzchni połowy łana i sołtysostwo o powierzchni dwóch łanów. Zagrodników było 11, w tym pięciu posiadających działki w ramach sołtysostwa, a grupa komorników, czyli osób bez własności ziemi i domu, liczyła osiem rodzin. Łącznie zatem w Byczynie żyły 34 rodziny chłopskie oraz rodziny uprzywilejowane: dzierżawcy folwarku, młynarza i karczmarza – razem niespełna 200 osób.
♦ Od 1671 roku zapisane zostały w Byczynie osiadłe od pokoleń rody chłopskie: Kalabisz, Głodek, Gniłka, Radek vel Radko, Ziętek, Kondoszek, Kitka, Czopik, Koziarz, Szlachcic, Kania i Ćwik. Później pojawiły się nazwiska: Cebula, Cierpialik, Lebuda, Sidło vel Sidełko.
♦ Według spisów z lat 1789–1791 zaludnienie oraz stan zagospodarowania wsi uległy niemal potrojeniu. Powstały nowe gospodarstwa, których było łącznie 75 (z tego tylko pięć bez roli). Żyło w nich łącznie 366 osób. W wójtostwie było 49 gospodarstw rolnych: karczmarskie, młynarskie, 40 indywidualnych gospodarzy, dwóch zagrodników i pięciu chałupników, co razem z dworem dawało łącznie 179 osób. W całej Byczynie stało 125 budynków mieszkalnych, z tego 122 gospodarstwa chłopskie oraz trzy uprzywilejowane: dwór dzierżawcy, młyn i karczma. Ogółem w całej wsi mieszkało 545 osób, w tym 279 mężczyzn i 266 kobiet.
♦ W XVIII wieku w Byczynie od dawna żyły chłopskie rody o nazwisku Radko, Głodek i Koziarz, reprezentowane przez dziesięciu przedstawicieli w linii męskiej. Ród Czopików miał już sześć rodzin, Palków cztery, a po trzy rodziny nosiły nazwiska Winiarczyk i Szlachcic. Każde z nazwisk: Pytel, Sidełko, Korlacki, Szczepanik, Kondoszek, Kania, Lebuda i Dym przypadało na dwa gospodarstwa, a takie jak: Leś, Ciołczyk, Michalik, Stec, Przebindowski, Omastka i Ćwik – na jedno.
♦ W latach 1815–1846, a więc w czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej, Byczyna wraz z Jaworznem, Jeleniem, Długoszynem, Dąbrową i Szczakową tworzy gminę wiejską z siedzibą wójta w Jaworznie. Łączna liczba mieszkańców: 3718. Numer urzędowy gminy to XIX – w czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej było 17 gmin wiejskich i 9 miejskich.
♦ 23 grudnia 1920 r. Byczyna zostaje samodzielną gminą w powiecie chrzanowskim województwa krakowskiego.
♦ 1 sierpnia 1934 r. jednostka samodzielnej gminy została zniesiona, a jej obszar włączony do nowo utworzonej gminy wiejskiej Jaworzno.
♦ W latach 1973–1977 Byczyna była samodzielną gminą wiejską należącą do woj. krakowskiego, a po reformie w 1975 r. do katowickiego. Siedzibą władz gminy była Byczyna. Do 5 października 1974 do gminy należały obecne Jeziorki (d. Jeziorki Byczyńskie), które wskutek rozporządzenia przyłączono do Jaworzna jako jedną z jego dzielnic.
♦ W 1954 Cezarówka Dolna tworzy wraz z Byczyną i częścią Jeziorek jedną z 37 gromad powiatu chrzanowskiego. Wcześniej Cezarówka Dolna należała do Balina.
♦ W 1965 Cezarówka Górna, będąca w gromadzie Balin, zostaje przyłączona do gromady Byczyna.
♦ W 1977 r. gminę Byczyna włączono do Jaworzna.
► Charakterystyczne obiekty i miejsca:
♦ Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa
W przeszłości mieszkańcy Byczyny należeli do parafii św. Wojciecha w Jaworznie. Ludność Byczyny już od roku 1913 myślała o budowie kościoła, względnie większej kaplicy. W tymże roku zebrano 1000 koron austriackich na ten cel, a także przygotowano większą ilość wapna. W czasie I wojny światowej przyszła dewaluacja, pieniądze przepadły, a wraz z nimi projekt budowy kościoła. 8 września 1930 r. poświęcenia kamienia węgielnego i nadania tytułu kościołowi – Najświętszego Serca Pana Jezusa – dokonał sam książę metropolita Adam Stefan Sapieha.
W lipcu 1931 r. przystąpiono do budowy prezbiterium, w którym z czasem msze św. zaczął odprawiać ks. Zygmunt Łaczek. W 1932 roku rozpoczęto budowę plebanii.
16 lipca 1933 roku z ambon kościołów w Jaworznie odczytano akt erekcyjny ustanawiający Byczynę samodzielną parafią. W 1937 roku rozpoczęto budowę głównej nawy, a już 18 października 1938 roku przykryto kościół dachem. 20 listopada 1938 roku po raz pierwszy wierni zgromadzili się na nabożeństwie w całym kościele.
♦ Biskupia Góra – od początku istnienia osady wpływ na jej rozwój mieli krakowscy biskupi, zwłaszcza biskup Prandota Odrowąż, stąd i nazwa owej góry.
♦ Boisko sportowe LKS „Zgoda Byczyna”.
♦ Ochotnicza Straż Pożarna, ul. Kaczeńców 1.
♦ Góra Pietrusowa (305 m n.p.m.). Legenda mówi, że około 1600 r. żył tu gwarek Petrus (Piotr), zamożny kuźnik i dymarz, który miał własne domostwo na samym wzgórzu. Pola owego Petrusa sięgały aż do Byczyny, gdzie znajduje się słupowa kapliczka z XVII wieku.
♦ Stary młyn, ul. Baranowskiego.
♦ Stare budownictwo (ulicówka), ul. Korczyńskiego.
♦ Rozdzielnia prądu „Baustela”.
♦ Kapliczka przydrożna, murowana z początku XIX w. o dachu dwuspadowym, wieżyczka na sygnaturkę o nakryciu baniastym, sklepienie kolebkowe, ul. Krakowska 118.
♦ Kapliczka przydrożna, słupowa z ok. 1770 r., na wysokiej podmurówce, zbudowana z kamienia łamanego, dach namiotowy zwieńczony krzyżem, we wnęce krucyfiks ludowy, zwana kapliczką pułkownika Linowskiego, ul. Krakowska.
♦ Kapliczka przydrożna, słupowa z XVII w. zbudowana z kamienia łamanego, dach namiotowy zwieńczony krzyżem, ul. A. Zelwerowicza.
♦ Kapliczka Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia, ul. Hallera.
♦ Pomnik przyrody: lipa drobnolistna w wieku 170 lat rosnąca przy ul. Tulipanowej.
♦ Potok Byczynka, zwany też Bisynką, rozpoczynający tu swój bieg, wypływając z bagna pod Jodełką. Płynie on w stronę Jelenia i tam w okolicy Dębu wpada do Przemszy. Kiedyś nad tym strumieniem było wiele krynic i źródełek. Obecnie zostało jedno, i to o walorach zdrowotnych oraz wyjątkowo smacznej wodzie.
♦ Łowisko PZW nr 219 Byczyna Makowiska, opiekun: koło PZW Jaworzno Miasto.
♦ Wilczy Staw, Stary Staw, Nowy Staw.
♦ Las Olszyna, Zalesie.
♦ Miejsca zwane: Koński Cmentarz, Zawada, Zalupie, Tarkowizna, Kniepowa Góra, Porębisko, Majcherek, Laskowiec, Osowiec.
♦ Osowiec – według Czesława Kempińskiego nazwa pochodzi od słowa „osa”; czy były tu osy – trudno powiedzieć. Nazwa istnieje co najmniej od roku 1800. Dziś w tym miejscu jest m.in. szkoła wybudowana z okazji 1000-lecia Państwa Polskiego, przypadającego na 1966 rok. Hasło budowy „tysiąca szkół na Tysiąclecie Państwa Polskiego” rzucił Władysław Gomułka 24 września 1958 roku. Ze wzgórza rozpościera się malowniczy widok na Garb Tęczyński, widać stąd Beskid Żywiecki.
♦ Laskowiec – stara nazwa miejscowa terenu, przez który dziś biegnie ulica; pochodzi od owoców leszczyny – orzechów laskowych.
♦ Odcinek – część pastwisk w Byczynie na Porębowisku. Dziś teren bagnisty i torfiasty. Stąd wywożono borowinę do celów leczniczych.
♦ Porębowisko – miejsce w Byczynie po wyrąbanym lesie. W XVI wieku rozpoczęło się poszukiwanie srebra w lasach, stąd część lasów wycięto, a część wypalono.
♦ Cypel – jest to koniec pola tuż za Kamiennym Mostkiem w Byczynie, na prawo od Korzeńca. Stąd rozciąga się ciekawe miejsce widokowe na lasy, Beskid Żywiecki, Oświęcim.
♦ Barani Ogon – nazwa niedużego lasu za Porębiskiem w Byczynie, w kierunku Chrzanowa. Faktycznie wypasano tu owce. Są tu ślady przekopywania terenu z XVII w.
♦ Majcherek – nazywają się tak wąskie poletka tuż za dawną stacją PKP w Byczynie, należące do mieszkańców Byczyny. Mieszkał tu niejaki Melchior, którego zwano Majcherkiem.
♦ Borowiec – nazwa pochodzi od słowa „bór”. Są to dzisiaj resztki dawnego boru na terenie Byczyny. W XV w. wydobywano tu galenę, czyli rudę ołowiu.
♦ Smug – to małe poletka łąkowe, pastwiska i zarośla znajdujące się w byczyńskim lesie (nazwa od smugu – paska, wąskiego pola lub łąki). Nazewnictwo tej okolicy istnieje od ponad 150 lat. Tu w 1864 r. kwaterowały małe grupy powstańcze, którymi dowodził sam Francesco Nullo. W okresie okupacji miały tu miejsce spotkania partyzantów z Libiąża z kurierami z Jaworzna.
♦ Stabry – tak nazywają się łąki w Byczynie od figury na Pietrusowej, tuż przy dawnym torze kolejowym pod Byczyną. Dawniej rosły tu obficie dzikie pieczarki, zwane ówcześnie bedłkami.
bibliografia
Edition III AD 2009