Dąbrowa Narodowa, Łubowiec
Dąbrowa Narodowa, Łubowiec
► Prastara i nowsza historia:
♦ Nazwa miejscowa Dąbrowa oznacza las dębowy (dębnik) i pochodzi od dębów rosnących tu przed laty. Pierwotnie używano formy w liczbie mnogiej – Dąbrowy; dopiero w XIX wieku utrwaliła się forma w liczbie pojedynczej. Drugi człon nazwy – Narodowa – dodano dla odróżnienia miejscowości od Dąbrowy Górniczej. Oznaczał on własność skarbową, co wiązało się z włączeniem regionu jaworznickiego do dóbr państwowych w 1798 roku. Choć w dokumentach z XIX wieku człon „Narodowa” przejściowo zanikł z nieznanych przyczyn, utrwalił się on na stałe w dwudziestoleciu międzywojennym.
♦ Dąbrowa została założona w sposób planowy i zorganizowany przez administrację dóbr sławkowskiego klucza biskupa krakowskiego. Po raz pierwszy jako nowa osada została wymieniona w protokole wizytacji biskupiej w 1611 roku. Żyło tu wtedy ośmiu zagrodników na równych działkach rolnych, co mogło wynikać tylko z ich niedawnego osiedlenia. Było to pierwsze pokolenie mieszkańców; nie doszło jeszcze do działów spadkowych i każdy posiadał całość pierwotnego nadania.
♦ W 1629 roku, czyli 18 lat po założeniu wsi, żyło tu ośmiu osadników na równych nadziałach, którzy według rejestru poborowego zobowiązani byli do rocznej opłaty gotówkowej w wysokości 24 groszy od roli. Zgodnie z inwentarzem gospodarczym z 1668 roku chłopi posiadali pola zakupne.
♦ Łącznie wieś płaciła 150 złotych czynszu rocznie oraz odrabiała jeden dzień pańszczyzny; wzywani przez włodarzy do folwarku biskupiego w Sławkowie, wszyscy mieszkańcy wychodzili do grabienia łąk. Była to wyjątkowa sytuacja, ponieważ wieś była organizowana na tzw. surowym korzeniu (pierwsi mieszkańcy uzdatniali teren do uprawy rolnej) i osadnicy otrzymali ulgowe warunki na jego zagospodarowanie.
♦ Już w 1746 roku obowiązywały dodatkowe opłaty: solne i ołowne. W 1789 roku nadal istniała zapłata za pańszczyznę, ale zmienił się jej wymiar. Nie był to już roczny ryczałt dla całej wsi, lecz indywidualny wymiar pańszczyzny tygodniowej: dla gospodarzy jeden dzień bydlny lub dwa dni piesze, a dla chałupników jeden dzień pieszy. W zakresie innych obciążeń również zrównano chłopów z Dąbrowy z chłopami z okolicznych wsi. Mieszkańcy Dąbrowy odrabiali dodatkową robociznę, tzw. powaby i szarwark, przędli tzw. oprawę oraz płacili przykopowe, ogrodowe, trzodowe itp. Wspólnie z mieszkańcami jaworznickich wsi dąbrowianie naprawiali mury w Sławkowie, zobowiązani byli również do stróży nocnej i dziennej przy browarach w Strzemieszycach i Okradzionowie.
♦ Dziesięcina kościelna od dąbrowskich chłopów przyznana została na rzecz tzw. stołu biskupiego, czyli utrzymania dworu biskupa krakowskiego. Pomimo włączenia nowej wsi do istniejącej od dawna parafii w Jaworznie, dziesięcina snopowa oddawana była do zamku w Sławkowie, gdzie rezydował zarządca sławkowskiego klucza majątkowego biskupów krakowskich.
♦ Prawdopodobnie w 1664 roku został wybudowany młyn, który miał status zakupnego, czyli dziedzicznej własności. Przymus mlewny obowiązywał wsie Dąbrowa, Długoszyn i Porąbka. Młynarz płacił roczny czynsz oraz zobowiązany był do roboty ciesielskiej na rzecz zamku biskupiego w Sławkowie. Pierwszym młynarzem był Błażej Sośnicz vel Sośnierz, a po jego śmierci, do czasu uzyskania pełnoletności przez syna Macieja, młyn prowadziła wdowa, Regina Sośnierzowa. Wyszła ona powtórnie za mąż za Macieja Jęzora, który solidnie zajmował się gospodarstwem żony, prowadził młyn, a w najbliższym sąsiedztwie zbudował karczmę. Przez pewien czas młyn należał do Kazimierza Jęzora, prawdopodobnie potomka wspomnianego wyżej Macieja, ale – jak wspomina dokument z 1746 roku – bez przywileju, co oznaczało tylko okresowe posiadanie. W 1834 roku należał on do Ignacego Sośnierza, zapewne potomka wspomnianego wyżej Błażeja. Maciej Jęzor, poza działalnością młynarską i karczmarską, prowadził gospodarstwo rolne. Śladem po nim była rola zwana „jęzorowską”, wspominana jeszcze długo po opuszczeniu wsi przez jego potomków. Maciej Jęzor z małżeństwa z Reginą (primo voto Sośnierzową) posiadał liczne potomstwo: trzech synów i kilka córek. Interesujący jest fakt, że w księgach metrykalnych odnotowano dzieci tej pary pod nazwiskiem Jęzorczyk oraz Maciek, Maćkowy lub Maćkówna. Wszyscy opuścili dąbrowskie gospodarstwo i osiedlili się w okolicy zwanej Borem Szczakowskim, leżącej po drugiej stronie Białej Przemszy. Tam rodziły się pokolenia wnuków i prawnuków Macieja, z tym że rodzina nosiła już nazwisko Maciek lub Macek (kobiety: Maćkowa, Maćkówna). Stopniowo wykształciło się rodowe nazwisko Maciek vel Maczek, a siedziba rodzinna przyjęła nazwę Bór Maciek lub Bór Maćkowy, aż wreszcie od 1760 roku – Maćki. Nazwa ta przyjęła w XX wieku formę Maczki. Miejscowość ta stała się później graniczną stacją kolejową pomiędzy Rosją i Austrią, znaną również jako Granica.
♦ Liczbę pierwszych mieszkańców wsi można określić orientacyjnie na 40–50 osób. Pierwsi osadnicy to: Wojciech Łaźnia, Paweł Cielątko, Jan Dusza, Jakub Wiercioch, Wojciech Dziubek, Lachowie, Wojciech Guja i Andrzej Palian. W 1629 roku Piotr Lach oddał tzw. pobór, czyli podatek państwowy, w imieniu wszystkich osadników.
♦ W 1645 roku we wsi było 20 gospodarstw, zatem zaludnienie wynosiło 100–120 osób. W 1668 roku sytuacja niewiele się zmieniła – istniały 22 gospodarstwa: 8 zagrodniczych (które w Dąbrowie uznawano za pełnorolne) oraz 14 chałupniczych.
♦ W 1746 roku nadal znajdowały się tam 22 gospodarstwa. Poza tym „chałupników bywało 8, teraz pobudowało się 5”, zatem łącznie ludność Dąbrowy liczyła wtedy 160–170 osób.
♦ Według lustracji z 1789 roku w Dąbrowie istniało 37 gospodarstw rolnych oraz jedna rodzina chałupnicza. Nieco inne dane podaje spis ludności z 1791 roku, według którego w Dąbrowie było 47 gospodarstw rodzinnych, w których żyło 77 mężczyzn, 73 kobiety oraz 100 dzieci, czyli łącznie 250 mieszkańców.
♦ Do końca XVII wieku osiedliły się w Dąbrowie rody o nazwiskach: Musiał, Dubiel, Tosza, Ziętek, Budak oraz Głowacz. Do końca okresu staropolskiego stanowiły one główny trzon dąbrowskiej społeczności. Najliczniejszy był ród Musiałów, który w tym okresie składał się z dziewięciu rodzin. Po cztery rodziny posiadały rody Duszyków i Ziętków, po trzy – Dubielów i Gujów. Po dwóch reprezentantów w linii męskiej miały rody Palianów, Toszów, Golczyków, Knapików i Kępków. Niektóre rody już wymierały, gdyż reprezentowane były tylko przez jedną rodzinę (Cielątko, Łaźnia, Dziubek, Budak i Głowacz). Z najstarszych zaginęła tylko rodzina o nazwisku Wiercioch, natomiast przybyły inne, jak np. Jaromin, Jamroz, Rupala, Skulich, Łata.
♦ W końcu XVIII w. przy Dąbrowie znajdowały się dwa przysiółki-pustkowia o nazwach: Wańczyków (4 chałupy) i Piekło (2 chałupy).
♦ Od 1790 roku istniało tu kilka kopalń – upadówek, które należały do Potockiego. Małe kopalnie rozbudowali Westernholzowie i inni bankierzy z Wiednia.
♦ Około 1805 r. powstała w Dąbrowie kopalnia węgla tzw. „Wieliczka”, będąca własnością tzw. Kompanii Wielickiej, złożonej z udziałowców polskich i austriackich. Do tej spółki należeli m.in. Tomasz Chromy (lekarz z Chrzanowa) i ks. Ignacy Słupski (proboszcz z Wieliczki). Drugą kopalnię pod nazwą „Fortuna” uruchomił w 1806 r. Ignacy Potocki (niepochodzący z magnackiej rodziny), a kilka lat później nabył ją książę Fryderyk de Anhalt. Nie do końca znane są miejsca ich usytuowania, ale prawdopodobnie według L. Dubiela są to tereny zwane dzisiaj „Pod Polem” i „Szczotki”.
♦ W dniu 17 marca 1805 r. Ludwika Fryderyka Westenholz otrzymała nadanie na 23 miary górnicze w Dąbrowie, uzyskane na mocy nabycia.
♦ W 1867 r. Urząd Powiatowy w Jaworznie wywłaszczył pola miejscowym gospodarzom i oddał je rodzinie Westernholzów. Ta zaś zatroszczyła się o byt swoich górników – kto miał własne konie, mógł dobrze zarobić na przewozie węgla do Ładugi na Przemszy. Większość górników żyła nadal w biedzie, pozwalano jednak na stawianie domków z „rajmówki” lub drewna. Kopalnie Westenholzów miały 4 szyby rozmieszczone w następujących częściach wsi:
♦ Szyb „Fryderyk” – przy placu zwanym Ładugą;
♦ Szyb „Karol” – największy ze wszystkich – przy dawnej kuźni;
♦ Szyb „Klara” – w północnej części wsi, w pobliżu Długoszyna;
♦ Szyb „Ludwik” – przy samej osadzie.
♦ W 1878 r. zaniechano eksploatacji węgla w Dąbrowie, po czym kopalnie uległy zatopieniu. Przyczyn upadku kopalń dąbrowskich należy szukać w konkurencji węgla z kopalń górnośląskich, który zalał rynki ówczesnej Galicji.
♦ W roku 1811 powstała tutaj huta cynku opalana węglem kamiennym.
♦ Na początku XIX wieku powstała tu szkoła. Początkowo kształcono w niej przede wszystkim górników, ponieważ analfabeta nie mógł obsługiwać maszyny parowej. Nauczycieli opłacała gmina i częściowo kopalnie. W 1836 roku do szkoły uczęszczało ponad 100 dzieci i 30 górników.
♦ W latach 1815–1846, a więc w czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej, Dąbrowa wraz z Jaworznem, Jeleniem, Byczyną, Długoszynem i Szczakową tworzyła gminę wiejską z siedzibą wójta w Jaworznie. Łączna liczba mieszkańców wynosiła 3718. Numer urzędowy gminy to XIX; w czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej było 17 gmin wiejskich i 9 miejskich.
♦ W latach 30. ubiegłego stulecia na terenach lasów dąbrowskich znajdowało się kilkanaście biedaszybów. Głębokość szybczyków najczęściej nie przekraczała 15 metrów. Eksploatacja biedaszybów pociągnęła za sobą zniszczenie tutejszego lasu, a także wpłynęła na opłacalność wydobycia węgla w pobliskich kopalniach. W dobie kryzysu władze w Jaworznie podjęły walkę z biedaszybami. Jak podają źródła, ostatnie z nich zniknęły w Jaworznie w 1937 roku.
♦ W latach 1939–1945 Dąbrowa Narodowa, podobnie jak całe Jaworzno, znajdowała się pod okupacją hitlerowską i wchodziła w skład III Rzeszy.
♦ Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 21 sierpnia 1944 r. formalnie uchylił podział administracyjny okupanta. Po wyzwoleniu Dąbrowa Narodowa weszła ponownie w skład gminy Szczakowa.
♦ W 1956 roku Dąbrowa Narodowa została przyłączona do Jaworzna w wyniku ustawy przyłączeniowej.
♦ Łubowiec – nazwa prawdopodobnie pochodzi od wyrabianych tu w przeszłości koszów zwanych łubiankami. Łuba to kora dębowa, a łubianka to kosz. W 1890 roku miał tu znajdować się tartak, w którym korowano drzewo na potrzeby kopalni. Wielu mieszkańców wyrabiało kosze, koszyki do zbierania ziemniaków i półkoszyki do chłopskich wozów. Kiedy kopalnie w Dąbrowie wycięły lasy, zaprzestano wyrobu owych koszy. W źródłach o Łubowcu (a właściwie Lubowcu) po raz pierwszy słyszymy w pierwszej połowie XIX wieku jako o niewielkim skupisku domów w Dąbrowie. Obecne osiedle Łubowiec należy do parafii w Dąbrowie Narodowej i jest z tą dzielnicą związane historycznie.
► Charakterystyczne obiekty i miejsca:
♦ Kościół pod wezwaniem Matki Bożej Anielskiej – powstał w latach 1931–1932. W dniu 5 lipca 1931 r. odbyło się uroczyste poświęcenie kamienia węgielnego. W zastępstwie i jako delegat Księcia Metropolity aktu poświęcenia dokonał dziekan nowogórski ks. kanonik Mroczek, wygłaszając kazanie i zachęcając wiernych do wytrwałej pracy. Następnie ks. kanonik Sitko, proboszcz w Jaworznie, odprawił uroczystą mszę św., podczas której chór kościelny wykonał utwory religijne. Komitet budowy, złożony wyłącznie z obywateli miejscowych, działał tak sprawnie, że w dniu poświęcenia mury sięgały już 4,5 metra ponad teren. Sukces ten przypisać należy głównie ścisłemu komitetowi, którego „sprężyną” był niestrudzony skarbnik ks. Szczepan Muras, wikary z Jaworzna. Uroczystość zakończono odśpiewaniem chorału „Boże, coś Polskę”. Plany kościółka wykonał i budowę prowadził bezinteresownie p. Alojzy Golasowski, budowniczy z Mysłowic, który ofiarował ponadto 10 000 sztuk cegieł. 6 listopada 1932 roku książę metropolita krakowski Adam Sapieha dokonał poświęcenia kościoła i konsekracji ołtarza. Budowę rozpoczął ks. Muras, nie szczędząc własnych środków, jednak po czterech miesiącach został proboszczem w Lipniku. Pracę po nim objął ks. Jan Szarek, który przy poparciu parafian i komitetu z p. Szustrem na czele dokończył dzieła.
♦ Sala Królestwa Świadków Jehowy – przy ul. Elektryków 2.
♦ Kościół Adwentystów Dnia Siódmego – przy ul. Elektryków.
♦ Kapliczka pw. św. Barbary – z początku XIX w. Murowana, prostokątna o zaokrąglonych narożnikach z uskokiem, dwuprzęsłowa, ze sklepieniem żagielkowym przedzielonym gontem spływającym na pilastry. Na zewnątrz lizenowane ścianki boczne, u góry gzyms profilowany, dach siodełkowy, od frontu okrągła wieżyczka z latarnią na sygnaturkę (ul. Dąbrowska, w pobliżu ZS nr 4).
♦ Remiza Ochotniczej Straży Pożarnej – przy ul. Strażackiej 1.
♦ Zabytkowy gmach dawnej Szkoły Podstawowej nr 8 – ul. Spółdzielcza 9.
♦ Zabytkowa zabudowa dawnej Huty Szkła – w 1906 r. powstała Galicyjska Huta Szkła Gattermayer i Zahradnik z siedzibą w Jaworznie (początkowo spółka jawna, później komandytowa). Istniała do 1912 r. 25 lipca 1918 r. Mikołaj i Stefan Fargo z Budapesztu oraz Moes Griffel ze Lwowa utworzyli spółkę z o.o. Krajowa Huta Szkła „Jaworzno” (kontynuacja tradycji przedwojennej). Kapitał wynosił 400 000 koron. W 1923 r. siedzibę przeniesiono do Krakowa, doprecyzowując nazwę na: Krajowa Huta Szkła w Dąbrowie koło Jaworzna. Wcześniej udziały braci Fargo przejął Henryk Lieberfreund. 26 czerwca 1937 r. orzeczeniem Ministra Przemysłu i Handlu rozwiązano monopolistyczną umowę pomiędzy właścicielem huty a firmą Belgijska SA, co zmusiło zakład do zaprzestania działalności. Ostatecznie huta uległa likwidacji 17 stycznia 1944 r.
♦ Pomnik ku czci 42 mieszkańców Dąbrowy Narodowej – upamiętnia osoby, które pomagały więźniom obozu pracy (za co trafili do Auschwitz) oraz poległych w obronie Ojczyzny (ul. Strażacka).
♦ Ogródki działkowe ROD „Jaśmin” – miejsce wypoczynku mieszkańców i „zielone płuca” osiedla.
♦ Cmentarz Dąbrowski – miejsce kultu i spoczynku, znacznie powiększony w latach 90. XX wieku.
♦ Pomnik poległych górników.
♦ Krasicki – oddany w 1967 r. szyb wydobywczy kopalni „Komuna Paryska” (od 1989 r. pod dawną nazwą „Jan Kanty”). Istniał do likwidacji kopalni (formalne zakończenie eksploatacji 31 lipca 2000 r.). Obecnie na powierzchni nie ma po nim prawie śladu.
♦ Hałda – zwałowisko odpadów pogórniczych przy ul. Hałdy (os. Łubowiec). Odpady pochodzą z początku XX wieku i lat późniejszych. W latach 70. i 80. XX wieku była częściowo zamieszkana. Obecnie porośnięta trawami i brzozami, objęta programem rekultywacji (zatwierdzonym w 2010 r.).
♦ Cymbał – dawna część Dąbrowy. W okresie władania wsi przez ród Ligęzów z Chrzanowa była tu letnia osada pasterzy-karmników i jęzorów. Byli oni znani jako grajkowie-piszczkowie oraz olejkowie (zielarze). Według Czesława Kempińskiego nazwa może pochodzić od słowa camboria (cymboria) – kloców drewna z otworami na szyje, używanych podczas najazdów Tatarów w 1241 r. Inna hipoteza mówi o kolonistach z czasów Henryka Brodatego, zwanych „cymbałami”, bo nie znali języka polskiego.
♦ Działy – nazwa pochodzi od czasów, gdy Ignacy Potocki wydzielał tu skrawki ziemi (działki) dla robotników pod budowę domów. Ziemia nie była darmowa – górnicy musieli ją spłacać, co często prowadziło do nadużyć i dożywotnich długów.
♦ Fortuna – część Dąbrowy, której nazwa prawdopodobnie pochodzi od imienia córki Ignacego Potockiego. Znajdowały się tu kopalnie: Fortuna I, II i III oraz huta cynku „Fortuna”.
♦ Szczotki – część wsi, gdzie dawniej żyli garbarze zwani „szczotkami”, ponieważ czyścili skóry drucianymi szczotkami.
♦ Źródlane pola – teren na Szczotkach, gdzie dawniej biły liczne źródła; wyschły one na skutek działalności górniczej.
♦ Olejki – część Dąbrowy zamieszkana niegdyś przez „olejków”, czyli zielarzy-medyków.
♦ Rola jęzorowska – pola uprawne należące niegdyś do Macieja Jęzora. Jego potomkowie (używający nazwisk Jęzorczyk, Maciek, Maćkowy) osiedlili się po drugiej stronie Białej Przemszy w Borze Szczakowskim, co dało początek dzisiejszej nazwie miejscowości Maczki (dawniej Granica).
Edition III AD 2009