Stare Miasto

Stare Miasto i korzenie dawnej wsi Jaworzno

► Prastara i nowsza historia:

♦ Nazwa miejscowa Jaworzno pochodzi od słowa „jawor”, oznaczającego gatunek drzewa.
♦ Pierwsze wzmianki pisane o wsi Jaworzno występują w dokumentach z 1238, 1242 i 1243 roku. Po łacinie nazwę pisano Iavorno lub Yavorzno. Wieś powstała prawdopodobnie na przełomie XII i XIII wieku. W latach 20. XIII wieku z nadania księcia opolskiego przeszła na własność Klemensa Magnusa Gryfity, który w 1238 roku podarował ją klasztorowi benedyktynek w Staniątkach. Następna zmiana własności nastąpiła w 1243 roku, kiedy benedyktynki oddały między innymi wieś Jaworzno do sławkowskiego klucza dóbr biskupa krakowskiego. Informacje z początków XV wieku świadczą o zorganizowaniu wsi na prawie magdeburskim.
♦ Wieś Jaworzno od północy graniczyła z polami Długoszyna, Szczakowej i Ciężkowic, od południa i zachodu sąsiadowała z polami Byczyny i Jelenia. Granicę zachodnią stanowiły rzeki: Przemsza i Biała Przemsza.
♦ W drugiej połowie XV wieku areał wsi wynosił łącznie około 32 łany: dwa sołtysie, 29 kmiecych i jeden łan uposażenia kościoła parafialnego. Przy takim stanie osadniczym orientacyjna liczba ludności wynosiła 400–440 osób.
♦ Według rejestrów poborowych z lat 1489–1490 w Jaworznie zasiedlonych było tylko 15 łanów, w 1499 roku 14 (sześć zostało opuszczonych), a w 1508 roku dziewięć łanów kmiecych. Oznaczałoby to, że liczba ludności spadła do około 130 osób. Miało to związek z wydarzeniami wojennymi na pograniczu polsko-czeskim, w wyniku których Jaworzno i pobliskie wsie zostały zniszczone. Odbudowa trwała przez kilkadziesiąt lat XVI wieku. W 1529 roku w Jaworznie odnotowano już 20 łanów zasiedlenia, a w 1595 roku były to 22 łany kmiece, dwa łany sołtysa i łan kościelny. Nie był to jeszcze pełny stan osadniczy, ponieważ liczba ludności wynosiła około 350 osób. Do niemal pełnego zasiedlenia doszło w 1629 roku, kiedy łącznie zanotowano 31 łanów.
♦ Pierwszą wzmiankę o istnieniu parafii jaworznickiej mamy z lat 1335–1337. Ówczesny pleban płacił 8 skojców świętopietrza. Pierwszy znany proboszcz Jaworzna, Jan, był w 1376 r. zarządcą dóbr sławkowskich, co świadczy o bliskich związkach Jaworzna z biskupim Sławkowem.
♦ Przy kościele św. Wojciecha w Jaworznie powstała szkoła parafialna, o której po raz pierwszy słyszymy w 1598 r.; prawdopodobnie szkoła istniała dużo wcześniej.
♦ Wzmianka z 1504 r. mówi nam o pierwszym znanym plebanie Jaworzna w okresie nowożytnym, Mikołaju. Oddał on Janowi z Wielunia wszystkie dziesięciny i dochody płynące z parafii w zamian za czynsz 30 florenów na Boże Narodzenie i 15 na św. Małgorzatę.
♦ W 1516 r. proboszczem w Jaworznie był Jan Bieżanowski, o którym wiemy, że trudnił się handlem ołowiem, a w 1519 r. proboszcz z Jaworzna, niejaki Maciej, kupuje w Chrzanowie dom z browarem i ogrodem od Alberta „Sukiennika”.
♦ W latach 1532–1558 zbudowano nowy kościół, murowany. Prawdopodobnie w dniu poświęcenia świątynia otrzymała drugie wezwanie św. Katarzyny, która należała do najczęściej wybieranych w tym okresie patronek.
♦ Osada na początku była ulicówką, a główna droga biegła ze wschodu na zachód i w pewnym miejscu została poszerzona o nawsie, czyli wspólny grunt gromady. Do nawsia dobiegały lokalne drogi z okolicznych wsi, co uczyniło z tego miejsca centralny punkt osady i właśnie tu wytyczono grunt kościelny. Na początku usytuowany był budynek kościelny, otoczony cmentarzem. Dalej stała plebania, a za nią gospodarstwo, sad i ogrody, jeszcze dalej pola uprawne. Nieco dalej, na wschodniej i północnej stronie nawsia, rozciągało się tzw. sołtysostwo, później folwark.
♦ W bitwie pod Koronowem 10 października 1410 r. brał udział Jan Naszan herbu Topór; odznaczył się, zdobywając chorągiew krzyżacką. W latach 1446–1450 był starostą siewierskim, by w końcu zostać sołtysem we wsi Jaworzno. Sołtysostwo miało charakter dziedziczny i zapewne było nadane za jego zasługi dla biskupa krakowskiego.
♦ Na nadanie dla sołtysa składały się dwa łany ziemi ornej oraz łąka o powierzchni jednego łanu, która położona była w okolicy zwanej „Sutnarki”, koło mostu szczakowskiego. Jego dochody realnie wzrastały dzięki prawu do prowadzenia karczmy; w tym przypadku zastrzeżono tylko, aby sołtys nie szkodził interesom karczmy plebańskiej, która już w tym czasie istniała w Jaworznie. Ponadto otrzymał gospodarstwo młyńskie z dwoma stawami rybnymi przy rzece Wąwolnica. W działalności młynarskiej istotne było nadanie pełnej samodzielności oraz wprowadzenie przymusu mlewnego, czyli zobowiązanie mieszkańców wsi Jaworzno do wyłącznego mielenia zboża w młynie sołtysa.
♦ Na początku XVI wieku sołtysem był niejaki Mikołaj (prawdopodobnie potomek Jana Naszana), o którym wspomniano w 1503 roku. Dokument z 1529 roku informuje o sołtysie, ale nie wymienia go imiennie. Dziesięć lat później znowu wspomina się o Mikołaju, który wymieniony został z powodu poświadczenia ugody zawartej między proboszczami Jaworzna i Lędzin w sprawie uregulowania kościelnej dziesięciny chłopskiej z jaworznickich wsi.
♦ W 1643 roku przed sądem biskupa Piotra Gembickiego odbyła się sprawa Mikołaja i Walentego Naszonów przeciw trzeciemu z braci, Janowi Naszonowi. Wspomniani mężczyźni byli synami sołtysa Macieja Naszona, a przedmiotem sporu był podział spadku, czyli jaworznickiego sołtysostwa. Jan Naszon przedstawił przywilej z 1619 roku, z którego wynikało, że biskup Marcin Szyszkowski tylko jemu nadał uprawnienia do jaworznickiego sołtysostwa, wyłączając jego braci.
♦ Ignacy Naszon, odnotowany w inwentarzu z 1668 roku, posiadał sołtysostwo do 1682 roku. Prawdopodobnie zmarł, a jaworznicki majątek objęło małżeństwo Tomasza i Marianny Dziurskich, którzy byli już tylko dzierżawcami. Nie zabawili jednak w Jaworznie zbyt długo, bowiem w 1692 roku za sumę jednego tysiąca srebrnej monety przekazali gospodarstwo Franciszkowi Paczkowi z Wrocimowic.
– Po sekularyzacji dóbr w 1789 roku dzierżawcą został Franciszek Kownacki, a później Aleksander Romiszowski.
♦ W połowie XVII wieku ustaliła się wielkość areału wsi Jaworzno, wynosząca 29 łanów kmiecych, na których osiadły najstarsze rody chłopskie. Były to rodziny o nazwiskach: Bomba, Czyż, Dziadek, Guja, Gąsiorek, Helbin, Kalabisz, Kędziora, Kuśnierz, Kozioł, Łaźnia, Niedbała, Nowak, Olej, Palian, Pacwa, Patucha, Suchan, Walisz, Wierzba i Wojsza.
♦ W 1668 roku kmiecy areał wynosił tylko połowę łanu, a więc w Jaworznie było łącznie 56 samodzielnych gospodarzy; niemniej wskutek zniszczeń po potopie szwedzkim poszczególne rody chłopskie nie były w stanie wykorzystać pierwotnego nadziału.
♦ Gwałtowne przyśpieszenie rozwoju gospodarczego nastąpiło w latach 1746–1791 i w okresie niespełna połowy stulecia ludność Jaworzna uległa podwojeniu. Podobnie było z liczbą indywidualnych gospodarstw chłopskich i zabudową wsi. Według spisów sporządzanych w ostatnich latach istnienia Rzeczypospolitej szlacheckiej w Jaworznie mieszkało 768 osób: 410 mężczyzn i 358 kobiet. Duża liczba pustek osadniczych pozwalała na osiedlenie się wielu chętnych do objęcia samodzielnego gospodarstwa. Pojawiali się więc tutaj przybysze z najbliższej okolicy, np. z Jelenia (Proksa, Szczerba, Palka, Brożek i Bożek), Byczyny (Koziarz, Czopik i Radek) i Ciężkowic (Lower, Obrok, Kotyla). Ze wsi Dąbrowa osiedlili się Toszowie, a ze Szczakowej Kłykowie i Jamrozowie. Przybywali również ludzie spoza jaworznickiej parafii, w ten sposób powstały rody o nazwiskach Sapeta, Słoma, Zmarzły, Kocur, Ziarko, Kolka, Żak, Zięba, Budak, Wąsowicz, Klimczak, Śliwiński, Smalcerz, Makowski.
W zabudowie wsi przeważały indywidualne gospodarstwa chłopskie. W Jaworznie było wtedy łącznie 131 domów mieszkalnych i zabudowań wchodzących w skład poszczególnych gospodarstw. Do wiejskiej gromady należy zaliczyć gospodarstwo młynarskie nad Wąwolnicą oraz dwie karczmy. Do sołtysostwa należał dwór z zabudowaniami folwarcznymi w centrum wsi oraz browar i nadzór leśny na Podłężu. Nad wsią górowała wieża kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Wojciecha, do którego wierni przybywali w każdą niedzielę na obowiązkową Mszę św.
♦ W latach 1815–1846, a więc w czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej, Jaworzno wraz z Jeleniem, Byczyną, Długoszynem, Dąbrową i Szczakową tworzyły gminę wiejską z siedzibą wójta w Jaworznie. Łączna liczba mieszkańców wynosiła 3718. Numer urzędowy gminy to XIX. W czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej było 17 gmin wiejskich i 9 miejskich.
♦ W pierwszej połowie XIX w. nastąpiła generalna przebudowa kościoła pod wezwaniem św. Wojciecha i św. Katarzyny, tak że można mówić o powstaniu nowego kościoła. Na pamiątkę rozbudowy umieszczono w elewacji wieży herb Wolnego Miasta Krakowa z datą „1833”.
♦ W latach 30. ubiegłego wieku, z uwagi na wzrastającą liczbę wiernych, rozpoczęto budowę obecnego kościoła, która z przerwą okresu wojennego trwała do końca lat 70.
Poświęcenia nowej, dwupoziomowej świątyni dokonał 24 grudnia 1979 r. kard. Franciszek Macharski – metropolita krakowski.
♦ W 1997 r., w milenium męczeńskiej śmierci św. Wojciecha, sosnowiecki ordynariusz bp Adam Śmigielski SDB ustanowił Kapitułę Kolegiacką św. Wojciecha, a kościołowi nadał tytuł kolegiaty.
♦ Zapoznając się z historią jaworznickiej parafii, warto zatrzymać się przy najstarszym zabytku z ok. 1370 r. – figurze Matki Bożej w kapliczce przy drodze prowadzącej do Szczakowej. Nie można również pominąć obrazu przedstawiającego Matkę Bożą Passawską z 1666 r.
Do zabytków zaliczyć trzeba również obraz św. Wojciecha pochodzący z XVIII w. Ks. prał. Julian Bajer z troską i zapobiegliwością chroni przed zapomnieniem wielkie dzieła swoich poprzedników. Kilka lat temu odtworzył z istniejących zapisków i akt życiorysy proboszczów, którzy spełniali swoją posługę duszpasterską w jaworznickim kościele; wśród nich jest np. ks. Piotr Grocholicki – autor pierwszego po Soborze Trydenckim katechizmu opracowanego dla diecezji krakowskiej. Sięgając do początków, odnalazł i udokumentował ich dokonania. Obrazy przedstawiające ich sylwetki, tworzące swoisty poczet, znajdują się na plebanii.
♦ 2 maja 1977 r., podczas pogrzebu ks. Andrzeja Bajera, proboszcza parafii Dobrego Pasterza w Krakowie, kard. Karol Wojtyła w wygłoszonym wówczas słowie powiedział: „Mam na myśli waszego proboszcza, jak i jego brata, śp. ks. Stanisława – dziekana jaworznickiego. Obaj dobrze się zasłużyli ludowi Bożemu w Kościele krakowskim. Obaj wycisnęli głębokie piętno na życiu naszej społeczności kapłańskiej. Obaj w szczególny sposób przynależą do Chrystusa Dobrego Pasterza”.

► Charakterystyczne obiekty i miejsca:

♦ Urząd Miejski, ul. Grunwaldzka 33;
♦ Kolegiata św. Wojciecha i św. Katarzyny, plac św. Jana 17;
♦ Katolicki Cmentarz Komunalny, ul. Chełmońskiego;
♦ Hala Widowiskowo-Sportowa MCKiS, ul. Grunwaldzka 80;
♦ Stadion Miejski i korty tenisowe (d. Victoria), ul. Krakowska 8;
♦ Muzeum Miasta Jaworzna, ul. Pocztowa 5;
♦ Zespół zabytkowych budynków Południowego Koncernu Węglowego S.A., ul. Grunwaldzka 37;
♦ Fińskie domki, czyli osiedle górnicze z połowy XX w., położone na Równej Górce;
♦ Kolonia robotnicza, ul. Olszewskiego;
♦ Farna – nazwa pochodzi od słowa „fara” (o rodowodzie niemieckim), oznaczającego kościół parafialny. Do końca lat 60. XX w. była to krótka uliczka biegnąca ukosem od ul. Jagiellońskiej (dziś Grunwaldzka) do ul. Królowej Jadwigi.
♦ Miejskie Centrum Kultury i Sportu, ul. Adama Mickiewicza 2;
♦ Miejska Biblioteka Publiczna, ul. Rynek Główny 17.
♦ Park Miejski pomiędzy ul. Zieloną, Grunwaldzką i Pocztową (o kształcie zbliżonym do trójkąta);
♦ Pomnik przyrody – dąb szypułkowy w wieku ok. 180–200 lat, rosnący w parku miejskim, ul. Pocztowa;
♦ Pomnik przyrody – brzoza brodawkowata w wieku ok. 90–110 lat, rosnąca w parku miejskim, ul. Pocztowa;
♦ Pomnik przyrody – lipa drobnolistna w wieku ok. 160–180 lat, rosnąca w parku miejskim, ul. Pocztowa;
♦ Pomnik przyrody – klon jawor w wieku ok. 90 lat, rosnący w parku miejskim, ul. Pocztowa;
♦ Restauracja „Dworek”, ul. Królowej Jadwigi 12;
♦ „Ctv Jaworzno”, ul. św. Barbary 7;

bibliografia